Саха Сирэ

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт

Саха Республиката

Саха Республикатын былааҕа Саха Республикатын гербэтэ
Саха Республикатын былааҕа Саха Республикатын гербэтэ
Саха Республиката Россия картатыгар
Киин куората Дьокуускай
Иэнэ 3 103 200 км²
Дьонун ахсаана 949 280 (2002)
Федеральнай уокуруга Ыраах Илин
Экономическай оройуона Ыраах Илин
Ил тыла Саха тыла, Нуучча тыла
Президент Вячеслав Штыров
Дьаhалта салайааччыта Егор Борисов
Кэм зоната Халыып:MSK+6-+8

Саха Сирэ, официаллык Саха Республиката, диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. 1851 с. Иркутскай генерал-губернаторствотын Саха уобалаhа диэн ааттанан тэриллибитэ. Кулун тутар 27 күнүгэр 1922 с. Саха АССР тэриллибитэ. Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 с. Саха ССР, оттон 1992 с. кулун тутар 27 күнүттэн Саха Республиката.

Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр сытар.

Тайаан сытар иэнэ 3103,2 тыh. км² — Арассыыйа Федерациятын саамай улахан субъега. Нунавут Канада Хотугулуу-Арҕаа территорияларыттан арахcыбытын кэннэ — аан дойдуга ордук улахан административнай территориальнай биирдик.

Ис хоһооно

[уларыт] Географията

[уларыт] Кэм зоналара

Саха Сирэ 3 кэм зонатыгар сытар (MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10) — арҕаа өттө, Дьокуускайы кытта, MSK+7 (UTC+10, сайын UTC+11) — ортото, Саҥа Сибиир арыыларын кытта, MSK+8 (UTC+11, сайын UTC+12) — илин өттө).

  1. Map of Russia - Yakutsk time zone.svg
    Дьокуускай кэм зоната (YAKT/YAKST). UTC+9 (YAKT)/ UTC+10 (YAKST). Республика Өлүөнэ өрүстэн арҕаа сытар сирдэрэ.
  2. Map of Russia - Vladivostok time zone.svg
    Владивосток кэм зоната (VLAT/VLAST). UTC+10 (VLAT)/UTC+11 (VLAST). Республика 127°E уонна 140°E икки ардынааҕы усталааһынҥа сытар сирдэрэ.
  3. Map of Russia - Magadan time zone.svg
    Магадан кэм зоната (MAGT/MAGST). UTC+11 (MAGT)/UTC+12 (MAGST). Республика 140°E усталааhынтан илин сытар сирдэрэ.

[уларыт] Өрүстэр

Саха Сиригэр 700 тыh. тахса өрүс уонна үрэх баар. Кинилэр бүтүн уhуннара 2 млн км кэриҥэ буолар.

Республика ордук улахан аал сырыылаах өрүстэрэ Өлүөнэ (уhуна — 4400 км), Бүлүү (2650 км), Өлөөн (2292 км), Алдан (2273 км), Халыма (2129 км), Индигир (1726 км), Өлүөхүмэ (1436 км), Анаабыр (939 км) уонна Дьааҥы (872 км). Атын улахан өрүстэр:

[уларыт] Демография

Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ

[уларыт] Администрацияларынан уонна территориянан араарыы

# Улуустар Кииннэрэ Куораттар Бөһүөлэктэр Нэһилиэктэр Дьокуусткайтан,

км

Иэнэ, км² Нэһилиэнньэ

ахсаана

(2007 сыл)

1 Дьокуускай Дьокуускай 1 1 2 0 3584 242565
2 Нүөрүҥгүрү Нүөрүҥгүрү 1 6 2 818 98890 88260
3 Мирнэй Мирнэй 2 4 3 1207 165779 84037
4 Алдан Алдан 2 4 3 534 156820 47831
5 Ленскэй Ленскэй 1 2 8 1070 76999 38166
6 Хаҥалас Покровскай 1 1 16 74 24680 34876
7 Мэҥэ Хаҥалас Аллараа Бэстээх 1 29 18 11733 33315
8 Өлүөхүмэ Өлүөхүмэ 1 2 21 651 160792 26590
9 Бүлүү Бүлүү 1 1 19 592 55193 26140
10 Сунтаар Сунтаар 26 985 57804 25642
11 Ньурба Ньурба 1 18 812 52436 24981
12 Уус Алдан Бороҕон 21 127 18276 23423
13 Нам Нам 18 84 11870 22728
14 Үөһээ Бүлүү Үөһээ Бүлүү 21 677 42050 21496
15 Чурапчы Чурапчы 17 182 12577 20493
16 Амма Амма 14 201 29421 17529
17 Таатта Ытык Күөл 14 256 18984 17202
18 Томпо Хаандыга 2 7 449 135844 14281
19 Кэбээйи Сангаар 1 12 334 107789 13541
20 Өймөкөөн Уус Ньара 5 5 1040 92255 13411
21 Үөһээ Дьааҥы Баатаҕай 1 2 14 1400 137428 12718
22 Горнай Бэрдьигэстээх 9 184 45624 11600
23 Уус Маайа Уус Маайа 8 5 382 95325 10638
24 Булуҥ Тиксии 1 8 1694 223583 9713
25 Усуйаана Депутатскай 3 7 2068 120278 9191
26 Орто Халыма Орто Халыма 1 9 2664 125161 7887
27 Анаабыр Сааскылаах 3 2621 55558 5718
28 Аллараа Халыма Черскэй 1 3 3189 87118 5307
29 Үөһээ Халыма Зырянка 1 5 2440 67774 5243
30 Муома Хонуу 6 2000 104627 4738
31 Абый Үрүҥ Хайа 1 5 2900 69435 4605
32 Эдьигээн Эдьигээн 4 754 140222 4273
33 Өлөөн Өлөөн 4 2026 317976 4159
34 Аллайыаха Чокуурдаах 1 5 2700 107338 3016
35 Эбээн Бытантай Баатаҕай Алыыта 3 1687 52298 2778
Барыта 13 48 366 3083523 949926

[уларыт] Дьонун ахсаана

Саха Сиригэр 950.7 тыһ. киһи олорор(2005). Куорат олохтоохторун удельнай ыйааһына: 64,2 % (2005), олорор чиҥэ: 0,3 киһ./км2 (2005) . Онон Саха Сирин олохтоохторугар ортотунан Россия Федерациятыгар саамай элбэх сир тиксэр.

[уларыт] Урбанизация

Олохоохтортон 64,26 % куоракка олороллор, оттон 35,74 %, тыаҕа. Улахан куораттара: Дьокуускай (235,6 тыh.), Нүөрүҥгүрү (69,1 тыh.), Мирнэй (34,4 тыh.), Мухтуйа (26,2 тыh.) уонна Алдан (20,5 тыh.).

[уларыт] Административнай тыырыллыыта

Дьокуускай




7 тыһыынчаттан тахса олохтоохтоох нэһилиэнньэлээх пууннар
2007 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан
Дьокуускай 245,6 Ньурба 9,9
Нүөрүҥгүрү 64,9 Өлүөхүмэ 9,1
Мирнэй 38,1 Жатай 8,9
Мухтуйа 24,5 Сунтаар 8,9 (2003)
Алдан 23,9 Томмот 8,8
Айхал 16,2 Уус Ньара 8,6
Удачнай 15,3 Нам 8,2 (2003)
Чульман 10,5 Чурапчы 7,5 (2003)
Покровскай 10,1 Мохсоҕоллоох 7,1
Бүлүү 10,0 Майа 7,0 (2003)

[уларыт] Экономика

[уларыт] Энергетика

[уларыт] Транспорт

Транспорт суолтата Саха Сиригэр улахан. Билигин туһаныллаллар уу, аутомобил (бастатан туран Амур-Якутскай магистраль) уонна салгын транспора. 2004 с. Дьокуускайы уонна Ниэрүҥгрины ситимниир тимир суол линията тутуллан эрэр. Ити Россия тимир суолларыгар Саха Сирин киинин 2010 с. холбуоҕа. Тутулла турар линия устата — 800 км.

[уларыт] Өҥө оҥорор сфера

Саха Сиригэр туризмы сайыннара сатыыллар. Өссө ааспыт үйэ 70-с сылларыттан омуктары Өлүөнэ өрүс устун уһуннаран, манна кэлэргэ угуйа сатыыллар. Билиҥҥи туругунан Өлүөнэ остуолбалара баар сиригэр национальнай эркээйи сир диэн ааттанар паарка баар. Онно кэлин элбэх киһи сылдьар буолла. Сорох фирмалар бултааһыны тэрийэр хайаларга чубукуну иҥин бултаталлар.

[уларыт] Индустрия

Саха Сирин индустрията сүрүннээн сир баайын хостооһун. Саха Сиригэр дойду биир улахан Элкэннээҕи уранус сытар сирэ баар, бигэргэтиллибит ыйааһына 344 тыһ. тонна.

Индустрия сүрүн хайысхалара:

  • Өҥнөөх металлургия, сүрүннээн алмаас уонна кыһыл көмүс (Арассыыйаҕа хостонор алмаас 90% уонна кыһыл көмүс 24%). АЛРОСА акционернай хампаанньа - аан дойдуга биир улахан алмаас хостооччунан биллэр; аан дойдуга алмаас атыытынан иккис миэстэҕэ турар.
  • Таас чоҕу хостуур индустрия
  • Тутууга сыһыаннаах матырыйааллары оҥоруу
  • Маһы таҥыыр индустрия
  • Массыына өрөмүөнэ
  • Таҥас уонна ас индустрията

[уларыт] Тыа хаһаайыстабата

  • Күндү түүлээҕи иитии - кииһи, хара саһылы, кырсаны үксүн иитэллэр.
  • Эт-үүт - сахалар былыр былыргыттан ынах сүөһүнү уонна сылгыны иитэллэр.
  • Оҕуруот аһа - бу үксүн XX үйэҕэ үөдүйбүт көрүҥ буолар. Өрөбөлүүссүйэ да иннинэ холобур Хатаска арбуз үүннэрэн сииллэрин туһунан архыыпка дөкүмүөннэр бааллар.
  • Таба, сылгы иитиитэ
  • Куораттарга (Дьокуускай, Нүөрүҥгүрү, Мирнэй, Ньурба) көтөр уонна чооску фермалара бааллар.

[уларыт] Сигэлэр

Wikimedia Commons
Саха Сирэ на Викискладе





Тус бэйэ туттар туруоруулара