Саха Сирэ

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт

Саха Республиката


Саха Республикатын былааҕа	Саха Республикатын гербэтэ

Киин куората

Дьокуускай

Иэнэ

3 103 200 км²

Дьонун ахсаана

949 280 (2002)

Федеральнай уокуруга

Ыраах Илин

Экономическай оройуона

Ыраах Илин

Ил тыла

Саха тыла, Нуучча тыла

Президент

Вячеслав Штыров

Дьаhалта салайааччыта

Егор Борисов

Кэм зоната

Халыып:MSK+6-+8

Саха Сирэ, официаллык Саха Республиката, диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. 1851 с. Иркутскай генерал-губернаторствотын Саха уобалаhа диэн ааттанан тэриллибитэ. Кулун тутар 27 күнүгэр 1922 с. Саха АССР тэриллибитэ. Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 с. Саха ССР, оттон 1992 с. кулун тутар 27 күнүттэн Саха Республиката.

Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр сытар.

Тайаан сытар иэнэ 3103,2 тыh. км² — Арассыыйа Федерациятын саамай улахан субъега. Нунавут Канада Хотугулуу-Арҕаа территорияларыттан арахcыбытын кэннэ — аан дойдуга ордук улахан административнай территориальнай биирдик.

Ис хоһооно

1 Географията
- 1.1 Кэм зоналара
- 1.2 Өрүстэр
2 Демография
3 Администрацияларынан уонна территориянан араарыы
- 3.1 Дьонун ахсаана
- 3.2 Урбанизация
4 Административнай тыырыллыыта
5 Экономика
6 Сигэлэр

[уларыт] Географията

[уларыт] Кэм зоналара

Саха Сирэ 3 кэм зонатыгар сытар (MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10) — арҕаа өттө, Дьокуускайы кытта, MSK+7 (UTC+10, сайын UTC+11) — ортото, Саҥа Сибиир арыыларын кытта, MSK+8 (UTC+11, сайын UTC+12) — илин өттө).

Дьокуускай кэм зоната (YAKT/YAKST). UTC+9 (YAKT)/ UTC+10 (YAKST). Республика Өлүөнэ өрүстэн арҕаа сытар сирдэрэ.
Владивосток кэм зоната (VLAT/VLAST). UTC+10 (VLAT)/UTC+11 (VLAST). Республика 127°E уонна 140°E икки ардынааҕы усталааһынҥа сытар сирдэрэ.
Магадан кэм зоната (MAGT/MAGST). UTC+11 (MAGT)/UTC+12 (MAGST). Республика 140°E усталааhынтан илин сытар сирдэрэ.

[уларыт] Өрүстэр

Амма өрүс

Саха Сиригэр 700 тыh. тахса өрүс уонна үрэх баар. Кинилэр бүтүн уhуннара 2 млн км кэриҥэ буолар.

Республика ордук улахан аал сырыылаах өрүстэрэ Өлүөнэ (уhуна — 4400 км), Бүлүү (2650 км), Өлөөн (2292 км), Алдан (2273 км), Халыма (2129 км), Индигир (1726 км), Өлүөхүмэ (1436 км), Анаабыр (939 км) уонна Дьааҥы (872 км). Атын улахан өрүстэр:

Алаһыай (1,590 км)
Амма (1,462 км) Алдан салаата
Марха (1,181 км) Бүлүү салаата
Түҥ (1,092 км) Бүлүү салаата
Маайа (1,053 км) Алдан салаата
Моркуока (812 км) Марха салаата
Учур (812 км) Алдан салаата
Лииндэ (804 км) Өлүөнэ салаата
Ньүүйэ (798 км) Өлүөнэ салаата
Силээннээх (796 км) Индигир салаата

[уларыт] Демография

Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана

2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ

[уларыт] Администрацияларынан уонна территориянан араарыы

#	Улуустар	Кииннэрэ	Куораттар	Бөһүөлэктэр	Нэһилиэктэр	Дьокуусткайтан, км	Иэнэ, км²	Нэһилиэнньэ ахсаана (2007 сыл)
1	Дьокуускай	Дьокуускай	1	1	2	0	3584	242565
2	Нүөрүҥгүрү	Нүөрүҥгүрү	1	6	2	818	98890	88260
3	Мирнэй	Мирнэй	2	4	3	1207	165779	84037
4	Алдан	Алдан	2	4	3	534	156820	47831
5	Ленскэй	Ленскэй	1	2	8	1070	76999	38166
6	Хаҥалас	Покровскай	1	1	16	74	24680	34876
7	Мэҥэ Хаҥалас	Аллараа Бэстээх		1	29	18	11733	33315
8	Өлүөхүмэ	Өлүөхүмэ	1	2	21	651	160792	26590
9	Бүлүү	Бүлүү	1	1	19	592	55193	26140
10	Сунтаар	Сунтаар			26	985	57804	25642
11	Ньурба	Ньурба	1		18	812	52436	24981
12	Уус Алдан	Бороҕон			21	127	18276	23423
13	Нам	Нам			18	84	11870	22728
14	Үөһээ Бүлүү	Үөһээ Бүлүү			21	677	42050	21496
15	Чурапчы	Чурапчы			17	182	12577	20493
16	Амма	Амма			14	201	29421	17529
17	Таатта	Ытык Күөл			14	256	18984	17202
18	Томпо	Хаандыга		2	7	449	135844	14281
19	Кэбээйи	Сангаар		1	12	334	107789	13541
20	Өймөкөөн	Уус Ньара		5	5	1040	92255	13411
21	Үөһээ Дьааҥы	Баатаҕай	1	2	14	1400	137428	12718
22	Горнай	Бэрдьигэстээх			9	184	45624	11600
23	Уус Маайа	Уус Маайа		8	5	382	95325	10638
24	Булуҥ	Тиксии		1	8	1694	223583	9713
25	Усуйаана	Депутатскай		3	7	2068	120278	9191
26	Орто Халыма	Орто Халыма	1		9	2664	125161	7887
27	Анаабыр	Сааскылаах			3	2621	55558	5718
28	Аллараа Халыма	Черскэй		1	3	3189	87118	5307
29	Үөһээ Халыма	Зырянка		1	5	2440	67774	5243
30	Муома	Хонуу			6	2000	104627	4738
31	Абый	Үрүҥ Хайа		1	5	2900	69435	4605
32	Эдьигээн	Эдьигээн			4	754	140222	4273
33	Өлөөн	Өлөөн			4	2026	317976	4159
34	Аллайыаха	Чокуурдаах		1	5	2700	107338	3016
35	Эбээн Бытантай	Баатаҕай Алыыта			3	1687	52298	2778
	Барыта		13	48	366		3083523	949926

[уларыт] Дьонун ахсаана

Саха Сиригэр 950.7 тыһ. киһи олорор(2005). Куорат олохтоохторун удельнай ыйааһына: 64,2 % (2005), олорор чиҥэ: 0,3 киһ./км2 (2005) . Онон Саха Сирин олохтоохторугар ортотунан Россия Федерациятыгар саамай элбэх сир тиксэр.

[уларыт] Урбанизация

Олохоохтортон 64,26 % куоракка олороллор, оттон 35,74 %, тыаҕа. Улахан куораттара: Дьокуускай (235,6 тыh.), Нүөрүҥгүрү (69,1 тыh.), Мирнэй (34,4 тыh.), Мухтуйа (26,2 тыh.) уонна Алдан (20,5 тыh.).

[уларыт] Административнай тыырыллыыта

Дьокуускай

Саха Сирин улуустара

Саха Сирин куораттара

7 тыһыынчаттан тахса олохтоохтоох нэһилиэнньэлээх пууннар
2007 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан

Дьокуускай	245,6	Ньурба	9,9
Нүөрүҥгүрү	64,9	Өлүөхүмэ	9,1
Мирнэй	38,1	Жатай	8,9
Мухтуйа	24,5	Сунтаар	8,9 (2003)
Алдан	23,9	Томмот	8,8
Айхал	16,2	Уус Ньара	8,6
Удачнай	15,3	Нам	8,2 (2003)
Чульман	10,5	Чурапчы	7,5 (2003)
Покровскай	10,1	Мохсоҕоллоох	7,1
Бүлүү	10,0	Майа	7,0 (2003)

[уларыт] Экономика

[уларыт] Энергетика

[уларыт] Транспорт

Транспорт суолтата Саха Сиригэр улахан. Билигин туһаныллаллар уу, аутомобил (бастатан туран Амур-Якутскай магистраль) уонна салгын транспора. 2004 с. Дьокуускайы уонна Ниэрүҥгрины ситимниир тимир суол линията тутуллан эрэр. Ити Россия тимир суолларыгар Саха Сирин киинин 2010 с. холбуоҕа. Тутулла турар линия устата — 800 км.

[уларыт] Өҥө оҥорор сфера

Саха Сиригэр туризмы сайыннара сатыыллар. Өссө ааспыт үйэ 70-с сылларыттан омуктары Өлүөнэ өрүс устун уһуннаран, манна кэлэргэ угуйа сатыыллар. Билиҥҥи туругунан Өлүөнэ остуолбалара баар сиригэр национальнай эркээйи сир диэн ааттанар паарка баар. Онно кэлин элбэх киһи сылдьар буолла. Сорох фирмалар бултааһыны тэрийэр хайаларга чубукуну иҥин бултаталлар.

[уларыт] Индустрия

Саха Сирин индустрията сүрүннээн сир баайын хостооһун. Саха Сиригэр дойду биир улахан Элкэннээҕи уранус сытар сирэ баар, бигэргэтиллибит ыйааһына 344 тыһ. тонна.

Индустрия сүрүн хайысхалара:

Өҥнөөх металлургия, сүрүннээн алмаас уонна кыһыл көмүс (Арассыыйаҕа хостонор алмаас 90% уонна кыһыл көмүс 24%). АЛРОСА акционернай хампаанньа - аан дойдуга биир улахан алмаас хостооччунан биллэр; аан дойдуга алмаас атыытынан иккис миэстэҕэ турар.
Таас чоҕу хостуур индустрия
Тутууга сыһыаннаах матырыйааллары оҥоруу
Маһы таҥыыр индустрия
Массыына өрөмүөнэ
Таҥас уонна ас индустрията

[уларыт] Тыа хаһаайыстабата

Күндү түүлээҕи иитии - кииһи, хара саһылы, кырсаны үксүн иитэллэр.
Эт-үүт - сахалар былыр былыргыттан ынах сүөһүнү уонна сылгыны иитэллэр.
Оҕуруот аһа - бу үксүн XX үйэҕэ үөдүйбүт көрүҥ буолар. Өрөбөлүүссүйэ да иннинэ холобур Хатаска арбуз үүннэрэн сииллэрин туһунан архыыпка дөкүмүөннэр бааллар.
Таба, сылгы иитиитэ
Куораттарга (Дьокуускай, Нүөрүҥгүрү, Мирнэй, Ньурба) көтөр уонна чооску фермалара бааллар.