Саха Сирэ
|
|||||
_Republic_(2008-03).svg) |
|||||
| Киин куората | Дьокуускай | ||||
| Иэнэ | 3 103 200 км² | ||||
| Дьонун ахсаана | 958 528 (2010) | ||||
| Федеральнай уокуруга | Уһук Илин | ||||
| Экономическай оройуона | Уһук Илин | ||||
| Ил тыла | Саха тыла, Нуучча тыла | ||||
| Президент | Егор Борисов | ||||
| Дьаhалта салайааччыта | Галина Данчикова | ||||
| Кэм зоната | Халыып:MSK+6-+8 | ||||
.svg)
Саха Сирэ, официальнайдык Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, көҥүл судаарыстыба, Арассыыйа Федерациятын субъега буолар. 1851 с. Иркутскай генерал-губернаторствотын Саха уобалаhа диэн ааттанан тэриллибитэ. Кулун тутар 27 күнүгэр 1922 с. Саха АССР тэриллибитэ. Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 с. Саха ССР, оттон 1992 с. кулун тутар 27 күнүттэн Саха Өрөспүүбүлүкэтэ.
Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр сытар.
Тайаан сытар иэнэ 3103,2 тыh. км² — Арассыыйа Федерациятын саамай улахан субъега. Нунавут Канада Хотугулуу-Арҕаа территорияларыттан арахcыбытын кэннэ — аан дойдуга ордук улахан административнай территориальнай биирдик.
Ис хоһооно |
Географията [уларыт]
Кэм зоналара [уларыт]
Саха Сирэ 3 кэм зонатыгар сытар (MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10) — арҕаа өттө, Дьокуускайы кытта, MSK+7 (UTC+10, сайын UTC+11) — ортото, Саҥа Сибиир арыыларын кытта, MSK+8 (UTC+11, сайын UTC+12) — илин өттө).
-
Дьокуускай кэм зоната (YAKT/YAKST). UTC+9 (YAKT)/ UTC+10 (YAKST). Республика Өлүөнэ өрүстэн арҕаа сытар сирдэрэ.
-
Владивосток кэм зоната (VLAT/VLAST). UTC+10 (VLAT)/UTC+11 (VLAST). Республика 127°E уонна 140°E икки ардынааҕы усталааһынҥа сытар сирдэрэ.
-
Магадан кэм зоната (MAGT/MAGST). UTC+11 (MAGT)/UTC+12 (MAGST). Республика 140°E усталааhынтан илин сытар сирдэрэ.
Өрүстэр [уларыт]
Саха Сиригэр 700 тыh. тахса өрүс уонна үрэх баар. Кинилэр бары холбоон уhуннара 2 млн. км кэриҥэ буолар.
Республика ордук улахан устар аал сырыылаах өрүстэрэ Өлүөнэ (уhуна — 4 400 км), Бүлүү (2 650 км), Өлөөн (2 292 км), Алдан (2 273 км), Халыма (2 129 км), Индигир (1 726 км), Өлүөхүмэ (1 436 км), Анаабыр (939 км) уонна Дьааҥы (872 км). Атын улахан өрүстэр:
- Алаһыай (1 590 км)
- Амма (1 462 км) Алдан салаата
- Марха (1 181 км) Бүлүү салаата
- Түҥ (1,092 км) Бүлүү салаата
- Маайа (1 053 км) Алдан салаата
- Моркуока (812 км) Марха салаата
- Учур (812 км) Алдан салаата
- Лииндэ (804 км) Өлүөнэ салаата
- Ньүүйэ (798 км) Өлүөнэ салаата
- Силээннээх (796 км) Индигир салаата
Хайалар [уларыт]
Саха сирин саамай улахан хайата — Верхоянскай сис хайата. Өлүөнэ өрүһү сэргэлэһэ турар, Охотскай муораттан Лаптев муоратыгар дылы ханньары сурааһыны хаалларар.
Черскай сис хайата Верхоянскай сис хайатын илин өттүгэр баар. Пик Свобода — Саха Сирин саамай үрдүкү (3 147 миэтирэ) өргөһө турар. Иккис саамай улахан өргөс — Муус Хайа өргөһө 3 011 м үрдэллээх.
Демография [уларыт]
Саха Сирин нэһилиэнньэтин ахсаана 949 753 киһи (2009). Куораттарга олорор дьон — 64,3 % (2002) Нэһилиэнньэ чиҥэтэ 0,3 киһи/км². Инньэ гынан Саха Сирин дьон олорор чиҥэтэ Россия регионнартан саамай кыра буолар.
Дьон ахсаанын динамиката [уларыт]
Дьон ахсаанын динамиката (тыһ. киһинэн.).
| Сыл | Нэһилиэнньэ ахсаана |
|---|---|
| 1959 | 487 |
| 1978 | 842 |
| 1989 | 1049 |
| 2002 | 949 |
| 2010[1] | 958,3 |
Эр киһитэ-дьахтарын ахсаана [уларыт]
2002 cыл бүтүн Арассыыйа биэрэпиһин даннайдарын түмүгүнэн
| Куорат олохтоохторо | Тыа дьоно | Барыта | % | |
|---|---|---|---|---|
| Эр киhи | 296 155 | 168 062 | 464 217 | 48,9 |
| Дьахтар | 313 844 | 171 219 | 485 063 | 51,1 |
Национальнай состааба [уларыт]
1939—2010 ыытыллыбыт биэрэпис түмүгүнэн национальнай састааба:
| Национальностара | 1939[2] | 1959[3] | 1970[4] | 1979[5] | 1989[6] | 2002[7] | 2010[8] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Сахалар | 233 273 (56,5 %) | 226 053 (46,4 %) | 285 749 (43,0 %) | 313 917 (36,9 %) | 365 236 (33,4 %) | 432 290 (45,5 %) | 466 492 (49,9 %) |
| Нууччалар | 146 741 (35,5 %) | 215 328 (44,2 %) | 314 308 (47,3 %) | 429 588 (50,4 %) | 550 263 (50,3 %) | 390 671 (41,1 %) | 353 649 (37,8 %) |
| Эбэҥкилэр | 10 432 (2,5 %) | 9505 (2,0 %) | 9097 (1,4 %) | 11 584 (1,4 %) | 14 428 (1,3 %) | 18 232 (1,9 %) | 21 008 (2,2 %) |
| Украиннар | 4229 (1,0 %) | 12 182 (2,5 %) | 20 253 (3,0 %) | 46 326 (5,4 %) | 77 114 (7,0 %) | 34 633 (3,65 %) | 20 341 (2,2 %) |
| Эбээннэр | 3133 (0,8 %) | 3537 (0,7 %) | 6471 (1,0 %) | 5763 (0,7 %) | 8668 (0,8 %) | 11 657 (1,2 %) | 15 071 (1,6 %) |
| Татаардар | 4420 (1,1 %) | 5172 (1,1 %) | 7678 (1,2 %) | 10 976 (1,3 %) | 17 478 (1,6 %) | 10 768 (1,1 %) | 8122 (0,9 %) |
Дьаһалталарынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыы [уларыт]
(Сүрүн ыстатыйа: Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы)
Саха Сирин интерактивнай картатыгар кыһыл өҥүнэн Дьокуускай уонна Жатай бэлиэтэммит.
| # | Улуус | Киин | Куорат ахсаана |
Бөһүөлэк ахсаана |
Нэһилиэк ахсаана |
Дьокуускайтан ырааҕа, км |
Иэн, км² | Олохтоохтор
ахсааннара (2010 сыл) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Дьокуускай | Дьокуускай | 1 | 1 | 2 | 0 | 3584 | 287954 |
| 2 | Нүөрүҥгүрү | Нүөрүҥгүрү | 1 | 6 | 2 | 818 | 98890 | 85222 |
| 3 | Мирнэй | Мирнэй | 2 | 4 | 3 | 1207 | 165779 | 78740 |
| 4 | Алдан | Алдан | 2 | 4 | 3 | 534 | 156820 | 45650 |
| 5 | Ленскэй | Ленскэй | 1 | 2 | 8 | 1070 | 76999 | 38618 |
| 6 | Хаҥалас | Покровскай | 1 | 1 | 16 | 74 | 24680 | 33934 |
| 7 | Мэҥэ-Хаҥалас | Аллараа Бэстээх | 1 | 29 | 18 | 11733 | 30963 | |
| 8 | Өлүөхүмэ | Өлүөхүмэ | 1 | 2 | 21 | 651 | 160792 | 24826 |
| 9 | Бүлүү | Бүлүү | 1 | 1 | 19 | 592 | 55193 | 25187 |
| 10 | Сунтаар | Сунтаар | 26 | 985 | 57804 | 25304 | ||
| 11 | Ньурба | Ньурба | 1 | 18 | 812 | 52436 | 23842 | |
| 12 | Уус-Алдан | Бороҕон | 21 | 127 | 18276 | 20927 | ||
| 13 | Нам | Нам | 18 | 84 | 11870 | 22879 | ||
| 14 | Үөһээ Бүлүү | Үөһээ Бүлүү | 21 | 660 | 42050 | 21279 | ||
| 15 | Чурапчы | Чурапчы | 17 | 182 | 12577 | 20250 | ||
| 16 | Амма | Амма | 14 | 201 | 29421 | 15922 | ||
| 17 | Таатта | Ытык Күөл | 14 | 256 | 18984 | 15458 | ||
| 18 | Томпо | Хаандыга | 2 | 7 | 449 | 135844 | 14315 | |
| 19 | Кэбээйи | Сангаар | 1 | 12 | 334 | 107789 | 13103 | |
| 20 | Өймөкөөн | Уус-Ньара | 5 | 5 | 1040 | 92255 | 11863 | |
| 21 | Үөһээ Дьааҥы | Баатаҕай | 1 | 2 | 14 | 1400 | 137428 | 11765 |
| 22 | Горнай | Бэрдьигэстээх | 9 | 184 | 45624 | 11206 | ||
| 23 | Уус-Маайа | Уус-Маайа | 8 | 5 | 382 | 95325 | 9182 | |
| 24 | Булуҥ | Тиксии | 1 | 8 | 1694 | 223583 | 9366 | |
| 25 | Усуйаана | Депутатскай | 3 | 7 | 2068 | 120278 | 8262 | |
| 26 | Орто Халыма | Орто Халыма | 1 | 9 | 2664 | 125161 | 7774 | |
| 27 | Анаабыр | Сааскылаах | 3 | 2621 | 55558 | 3682 | ||
| 28 | Аллараа Халыма | Черскэй | 1 | 3 | 3189 | 87118 | 4879 | |
| 29 | Үөһээ Халыма | Зырянка | 1 | 5 | 2440 | 67774 | 4712 | |
| 30 | Муома | Хонуу | 6 | 2000 | 104627 | 4383 | ||
| 31 | Абый | Үрүҥ Хайа | 1 | 5 | 2900 | 69435 | 4112 | |
| 32 | Эдьигээн | Эдьигээн | 4 | 754 | 140222 | 4047 | ||
| 33 | Өлөөн | Өлөөн | 4 | 2026 | 317976 | 4026 | ||
| 34 | Аллайыаха | Чокуурдаах | 1 | 5 | 2700 | 107338 | 2904 | |
| 35 | Эбээн-Бытантай | Баатаҕай Алыыта | 3 | 1687 | 52298 | 2811 | ||
| Барыта | 13 | 48 | 366 | 3083523 | 949347 |
Дьонун ахсаана [уларыт]
Саха Сиригэр 949,3 тыһ. киһи олорор(2010). Куорат олохтоохторун удельнай ыйааһына: 65,5 % (2010), олорор чиҥэ: 0,3 киһ./км2 (2005) . Онон Саха Сирин олохтоохторугар ортотунан Россия Федерациятыгар саамай элбэх сир тиксэр.
Урбанизация [уларыт]
Олохтоохтортон 65,54 % куоракка олороллор, оттон 34,46 %, тыаҕа. Улахан куораттара: Дьокуускай (267,9 тыh.), Нүөрүҥгүрү (62,3 тыh.), Мирнэй (36,0 тыh.), Ленскэй (24,4 тыh.) уонна Алдан (23,4 тыh.).
| 7 тыһыынчаттан тахса олохтоох нэһилиэнньэлээх пууннар 2010 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Экономика [уларыт]
Энергетика [уларыт]
Транспорт [уларыт]
Транспорт суолтата Саха Сиригэр улахан. Билигин туһаныллаллар уу, аутомобил (бастатан туран Амур-Якутскай магистраль) уонна салгын транспора. 2004 с. Дьокуускайы уонна Ниэрүҥгрины ситимниир тимир суол линията тутуллан эрэр. Аллараа Бэстээххэ дылы тимир суол учаастага өссө да тутулла турар (официальнайдык 2011 сыл балаҕан ыйыгар аһыллыбыта),үлэ ноҕурууската саҕалана илик. Билигин Өлүөнэ өрүс нөҥүө массыына суолун кытта дьүөрэлэспит муоста тутуллуутун, ону тэҥэ тимир суолу салҕыы Муомаҕа, Магадаҥҥа дылы тутуутун боппуруостара быһаарылла тураллар. Саха Сирин соҕуруулуу-илин өттүгэр Эльгинскай чох хостуур сирин БАМы кытта холбуур Улак-Эльга тупик тимир суола тутуллан бүтэн эрэр.
Өҥө оҥорор сфера [уларыт]
Саха Сиригэр туризмы сайыннара сатыыллар. Өссө ааспыт үйэ 70-с сылларыттан омуктары Өлүөнэ өрүс устун уһуннаран, манна кэлэргэ угуйа сатыыллар. Билиҥҥи туругунан Өлүөнэ остуолбалара баар сиригэр национальнай эркээйи сир диэн ааттанар паарка баар. Онно кэлин элбэх киһи сылдьар буолла. Сорох фирмалар бултааһыны тэрийэр хайаларга чубукуну эҥин бултаталлар.
Индустрия [уларыт]
Саха Сирин индустрията сүрүннээн сир баайын хостооһун. Саха Сиригэр дойду биир улахан Элкэннээҕи уранус сытар сирэ баар, бигэргэтиллибит ыйааһына 344 тыһ. тонна.
Индустрия сүрүн хайысхалара:
- Өҥнөөх металлургия, сүрүннээн алмаас уонна кыһыл көмүс (Арассыыйаҕа хостонор алмаас 90% уонна кыһыл көмүс 24%). АЛРОСА акционернай хампаанньа — аан дойдуга биир улахан алмаас хостооччунан биллэр; аан дойдуга алмаас атыытынан иккис миэстэҕэ турар.
- Таас чоҕу хостуур индустрия
- Тутууга сыһыаннаах матырыйааллары оҥоруу
- Маһы таҥыыр индустрия
- Массыына өрөмүөнэ
- Таҥас уонна ас индустрията
Тыа хаһаайыстабата [уларыт]
- Күндү түүлээҕи иитии - кииһи, хара саһылы, кырсаны үксүн иитэллэр.
- Эт-үүт — сахалар былыр былыргыттан ынах сүөһүнү уонна сылгыны иитэллэр.
- Оҕуруот аһа — бу үксүн XX үйэҕэ үөдүйбүт көрүҥ буолар. Өрөбөлүүссүйэ да иннинэ холобур Хатаска арбуз үүннэрэн сииллэрин туһунан архыыпка дөкүмүөннэр бааллар.
- Таба, сылгы иитиитэ
- Куораттарга (Дьокуускай, Нүөрүҥгүрү, Мирнэй, Ньурба) көтөр уонна чооску фермалара бааллар.
Саха Сирин биллиилээх дьоно [уларыт]
Төрөөбүттэр [уларыт]
- Дмитриев Роман Михайлович (1949—2010) — тустуук, 1972 Олимпийскай оонньуулар чемпиона, серебряный призёр Олимпийских игр 1976 года в Монреале, чемпион Мира и Европы, шестикратный чемпион СССР.
- Кулачиков Серафим Романович (1904—1976) — якутский советский поэт, переводчик.
- Кульбертинов Иван Николаевич (1917—1993) — участник Великой Отечественной войны, снайпер 23-й отдельной лыжной бригады, 7-го Гвардейского воздушно-десантного полка, один из самых результативных снайперов Второй мировой войны (487 фашистов).
- Ларионов Владимир Петрович (1938—2004) — выдающийся советский и российский ученый физик, академик РАН, в 2002 г. включен в Галерею выдающихся выпускников МВТУ им. Н. Э. Баумана
- Николаев Михаил Ефимович (1937) — первый Президент Республики Саха (Якутия).
- Охлопков Фёдор Матвеевич (1908—1968) — участник Второй Мировой Войны, снайпер 234-го стрелкового полка (уничтожил 429 фашистов из снайперской винтовки и более 1000 пулеметным огнем), Герой Советского Союза.
- Тыгын Дархан (?—1632) — легендарная личность, предводитель народа саха конца XVI — первой трети XVII вв.
- Ходулов Дмитрий Федорович (1912—1977) — советский режиссёр, актёр, народный артист СССР (1958).
- Чусовской Николай Николаевич (1910—1977) — участник Второй Мировой Войны, командир батальона 172-го гвардейского стрелкового полка 57-й гвардейской стрелковой дивизии (39-й гвардейской стрелковой дивизии) 8-й гвардейской армии 1-го Белорусского фронта, гвардии майор, Герой Советского Союза.
Сигэлэр [уларыт]
- Саха Республикатын официаллык сервера
- Первый республиканский информационно-аналитический портал SakhaNews.ru
- Республика портала
- Ископаемые насекомые с территории Якутии
- Республика Саха (Якутия). Справочник административно-территориального деления на 1.01.2005 г. — каталог
- ↑ Информационные материалы о предварительных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
- ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
