Саха Сирэ

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин гиэрбэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Россия картатыгар
Киин куората Дьокуускай
Иэнэ 3 103 200 км²
Дьонун ахсаана 958 528 (2010)
Федеральнай уокуруга Уһук Илин
Экономическай оройуона Уһук Илин
Ил тыла Саха тыла, нуучча тыла
Президент Егор Борисов
Дьаhалта салайааччыта Галина Данчикова
Кэм зоната Халыып:MSK+6-+8

Саха Сирэ (официальнай аата Саха Өрөспүүбүлүкэтэ), көҥүл судаарыстыба, Арассыыйа Федерациятын субъега буолар. 1851 с. Иркутскай генерал-губернаторствотын Саха уобалаhа диэн ааттанан тэриллибитэ. Кулун тутар 27 күнүгэр 1922 с. Саха АССР тэриллибитэ. Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 с. Саха ССР, 1992 с. кулун тутар 27 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтэ.

Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр сытар.

Тайаан сытар иэнэ 3103,2 тыh. км² — Арассыыйа Федерациятын саамай улахан субъега. Нунавут Канада Хотугулуу-Арҕаа территорияларыттан арахcыбытын кэннэ — аан дойдуга ордук улахан административнай территориальнай биирдик.

Географията[уларыт]

Кэм зоналара[уларыт]

Саха Сирэ 3 кэм зонатыгар сытар (MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10) — арҕаа өттө, Дьокуускайы кытта, MSK+7 (UTC+10, сайын UTC+11) — ортото, Саҥа Сибиир арыыларын кытта, MSK+8 (UTC+11, сайын UTC+12) — илин өттө).

  1. Map of Russia - Yakutsk time zone.svg
    Дьокуускай кэм зоната (YAKT/YAKST). UTC+9 (YAKT)/ UTC+10 (YAKST). Республика Өлүөнэ өрүстэн арҕаа сытар сирдэрэ.
  2. Map of Russia - Vladivostok time zone.svg
    Владивосток кэм зоната (VLAT/VLAST). UTC+10 (VLAT)/UTC+11 (VLAST). Республика 127°E уонна 140°E икки ардынааҕы усталааһынҥа сытар сирдэрэ.
  3. Map of Russia - Magadan time zone.svg
    Магадан кэм зоната (MAGT/MAGST). UTC+11 (MAGT)/UTC+12 (MAGST). Республика 140°E усталааhынтан илин сытар сирдэрэ.

Өрүстэр[уларыт]

Саха Сиригэр 700 тыh. тахса өрүс уонна үрэх баар. Кинилэр бары холбоон уhуннара 2 млн. км кэриҥэ буолар.

Республика ордук улахан устар аал сырыылаах өрүстэрэ Өлүөнэ (уhуна — 4400 км), Бүлүү (2650 км), Өлөөн (2292 км), Алдан (2273 км), Халыма (2129 км), Индигир (1726 км), Өлүөхүмэ (1436 км), Анаабыр (939 км) уонна Дьааҥы (872 км). Атын улахан өрүстэр:

Хайалар[уларыт]

Саха Сирин саамай улахан хайата — Верхоянскай сис хайата. Өлүөнэ өрүһү сэргэлэһэ турар, Охотскай муораттан Лаптев муоратыгар дылы ханньары сурааһыны хаалларар.

Черскай сис хайата Верхоянскай сис хайатын илин өттүгэр баар. Пик Победа — Саха Сирин саамай үрдүкү (3147 м) өргөһө турар. Иккис саамай улахан өргөс — Муус Хайа өргөһө 3011 м үрдэллээх.

Демография[уларыт]

Саха Сирин олохтоохторун ахсаана 949 753 киһи (2009). Куораттарга олорор дьон — 64,3 % (2002) Нэһилиэнньэ чиҥэтэ 0,3 киһи/км². Инньэ гынан, Саха Сиригэр дьон олорор чиҥэтэ Россия регионнарыттан саамай кыра.

Олохтоох дьон ахсаанын уларыйыыта[уларыт]

Дьон ахсаана уларыйыыта (тыһ. киһинэн.).

Сыл Нэһилиэнньэ ахсаана
1959 487
1978 842
1989 1049
2002 949
2010[1] 958,3

Эр киһитэ-дьахтарын ахсаана[уларыт]

2002 cыл бүтүн Арассыыйа сурутуутун түмүгүнэн

Куорат олохтоохторо Тыа дьоно Барыта %
Эр киhи 296 155 168 062 464 217 48,9
Дьахтар 313 844 171 219 485 063 51,1

Омуктара[уларыт]

1939—2010 ыытыллыбыт сурутуу түмүгүнэн омуктар:

Омуктара 1939[2] 1959[3] 1970[4] 1979[5] 1989[6] 2002[7] 2010[8]
Сахалар 233 273 (56,5 %) 226 053 (46,4 %) 285 749 (43,0 %) 313 917 (36,9 %) 365 236 (33,4 %) 432 290 (45,5 %) 466 492 (49,9 %)
Нууччалар 146 741 (35,5 %) 215 328 (44,2 %) 314 308 (47,3 %) 429 588 (50,4 %) 550 263 (50,3 %) 390 671 (41,1 %) 353 649 (37,8 %)
Эбэҥкилэр 10 432 (2,5 %) 9505 (2,0 %) 9097 (1,4 %) 11 584 (1,4 %) 14 428 (1,3 %) 18 232 (1,9 %) 21 008 (2,2 %)
Украиннар 4229 (1,0 %) 12 182 (2,5 %) 20 253 (3,0 %) 46 326 (5,4 %) 77 114 (7,0 %) 34 633 (3,65 %) 20 341 (2,2 %)
Эбээннэр 3133 (0,8 %) 3537 (0,7 %) 6471 (1,0 %) 5763 (0,7 %) 8668 (0,8 %) 11 657 (1,2 %) 15 071 (1,6 %)
Татаардар 4420 (1,1 %) 5172 (1,1 %) 7678 (1,2 %) 10 976 (1,3 %) 17 478 (1,6 %) 10 768 (1,1 %) 8122 (0,9 %)

Дьаһалталарынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыы[уларыт]

(Сүрүн ыстатыйа: Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы)


Саха Сирин интерактивнай картатыгар кыһыл өҥүнэн Дьокуускай уонна Жатай бэлиэтэммит.

# Улуус Киин Куорат

ахсаана

Бөһүөлэк
ахсаана
Нэһилиэк
ахсаана
Дьокуускайтан
ырааҕа, км
Иэн, км² Олохтоох дьон
ахсаана

(2010 сыл)

1 Дьокуускай Дьокуускай 1 1 2 0 3584 287 954
2 Нүөрүҥгүрү Нүөрүҥгүрү 1 6 2 818 98 890 85 222
3 Мирнэй Мирнэй 2 4 3 1207 165 779 78 740
4 Алдан Алдан 2 4 3 534 156 820 45 650
5 Ленскэй Ленскэй 1 2 8 1070 76 999 38 618
6 Хаҥалас Покровскай 1 1 16 74 24 680 33 934
7 Мэҥэ-Хаҥалас Аллараа Бэстээх 1 29 18 11 733 30 963
8 Өлүөхүмэ Өлүөхүмэ 1 2 21 651 160 792 24 826
9 Бүлүү Бүлүү 1 1 19 592 55 193 25 187
10 Сунтаар Сунтаар 26 985 57 804 25 304
11 Ньурба Ньурба 1 18 812 52 436 23 842
12 Уус-Алдан Бороҕон 21 127 18 276 20 927
13 Нам Нам 18 84 11 870 22 879
14 Үөһээ Бүлүү Үөһээ Бүлүү 21 660 42 050 21 279
15 Чурапчы Чурапчы 17 182 12 577 20 250
16 Амма Амма 14 201 29 421 15 922
17 Таатта Ытык Күөл 14 256 18 984 15 458
18 Томпо Хаандыга 2 7 449 135 844 14 315
19 Кэбээйи Сангаар 1 12 334 107 789 13 103
20 Өймөкөөн Уус-Ньара 5 5 1040 92 255 11 863
21 Үөһээ Дьааҥы Баатаҕай 1 2 14 1400 137 428 11 765
22 Горнай Бэрдьигэстээх 9 184 45 624 11 206
23 Уус-Маайа Уус-Маайа 8 5 382 95 325 9182
24 Булуҥ Тиксии 1 8 1694 223 583 9366
25 Усуйаана Депутатскай 3 7 2068 120 278 8262
26 Орто Халыма Орто Халыма 1 9 2664 125 161 7774
27 Анаабыр Сааскылаах 3 2621 55 558 3682
28 Аллараа Халыма Черскэй 1 3 3189 87 118 4879
29 Үөһээ Халыма Зырянка 1 5 2440 67 774 4712
30 Муома Хонуу 6 2000 104 627 4383
31 Абый Үрүҥ Хайа 1 5 2900 69 435 4112
32 Эдьигээн Эдьигээн 4 754 140 222 4047
33 Өлөөн Өлөөн 4 2026 317 976 4026
34 Аллайыаха Чокуурдаах 1 5 2700 107 338 2904
35 Эбээн-Бытантай Баатаҕай Алыыта 3 1687 52 298 2811
Барыта 13 48 366 3 083 523 949 347

Олохтоох дьонун ахсаана[уларыт]

Саха Сиригэр 949,3 тыһ. киһи олорор (2010). Куорат олохтоохторун удельнай ыйааһына: 65,5 % (2010), олорор чиҥэ: 0,3 киһ./км² (2005) . Онон Саха Сирин олохтоохторугар ортотунан Россия Федерациятыгар саамай элбэх сир тиксэр.

Урбанизация[уларыт]

Олохтоохтортон 65,54 % куоракка олороллор, оттон 34,46 %, тыаҕа. Улахан куораттара: Дьокуускай (267,9 тыh.), Нүөрүҥгүрү (62,3 тыh.), Мирнэй (36,0 тыh.), Ленскэй (24,4 тыh.) уонна Алдан (23,4 тыh.).

7 тыһыынчаттан тахса олохтоох нэһилиэнньэлээх пууннар
2010 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан
Дьокуускай 267 983 Бүлүү 10 060
Нүөрүҥгүрү 62 333 Ньурба 9508
Мирнэй 35 994 Жатай 9263
Ленскэй 24 373 Томмот 8626
Алдан 23 371 Өлүөхүмэ 8485
Айхал 15208 Уус Ньара 8385
Удачнай 14 290 Нам 8200 (2003)
Сунтаар 10 303 Чурапчы 7500 (2003)
Покровскай 10 223 Майа 7000 (2003)
Чульман 10 158

Экономика[уларыт]

Sakha Yakutia rep.png

Уопсай региональнай бородуукта 2004 сыллаахха 164,3 млрд. солк этэ. Киһиэхэ аахтахха Россия субъектарыттан сэттис миэстэ этэ (хас киһи аайы 172,8 тыһ солк) . Структуратынан көрдөххө 45,2% промышленность, атыы-эргиэн өттүгэр 9,3%, тутууга 8,1%, сибээс 5,6% уонна тыа хаһаайыстыбатыгар 3,9% ылар эбит, атын эйгэлэргэ 28,5% ааҕыллар эбит Саха Сирин экономикатын кылгас характеристиката (нуучч.)

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 9,7% эбит, ол эбэтэр 46,6 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саха Сирэ Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 74 миэстэни ылан олорбут Уровень безработицы в России

Энергетика[уларыт]

Транспорт[уларыт]

Транспорт суолтата Саха Сиригэр улахан. Билигин туһаныллаллар уу, аутомобил (бастатан туран Амур-Якутскай магистраль) уонна салгын транспора. 2004 с. Дьокуускайы уонна Ниэрүҥгрины ситимниир тимир суол линията тутуллан эрэр. Аллараа Бэстээххэ дылы тимир суол учаастага өссө да тутулла турар (официальнайдык 2011 сыл балаҕан ыйыгар аһыллыбыта),үлэ ноҕурууската саҕалана илик. Билигин Өлүөнэ өрүс нөҥүө массыына суолун кытта дьүөрэлэспит муоста тутуллуутун, ону тэҥэ тимир суолу салҕыы Муомаҕа, Магадаҥҥа дылы тутуутун боппуруостара быһаарылла тураллар. Саха Сирин соҕуруулуу-илин өттүгэр Эльгинскай чох хостуур сирин БАМы кытта холбуур Улак-Эльга тупик тимир суола тутуллан бүтэн эрэр.

Өҥө оҥорор сфера[уларыт]

Саха Сиригэр туризмы сайыннара сатыыллар. Өссө ааспыт үйэ 70-с сылларыттан омуктары Өлүөнэ өрүс устун уһуннаран, манна кэлэргэ угуйа сатыыллар. Билиҥҥи туругунан Өлүөнэ остуолбалара баар сиригэр национальнай эркээйи сир диэн ааттанар паарка баар. Онно кэлин элбэх киһи сылдьар буолла. Сорох фирмалар бултааһыны тэрийэр хайаларга чубукуну эҥин бултаталлар.

Индустрия[уларыт]

Саха Сирин индустрията сүрүннээн сир баайын хостооһун. Саха Сиригэр дойду биир улахан Элкэннээҕи уранус сытар сирэ баар, бигэргэтиллибит ыйааһына 344 тыһ. тонна.

Индустрия сүрүн хайысхалара:

  • Өҥнөөх металлургия, сүрүннээн алмаас уонна кыһыл көмүс (Арассыыйаҕа хостонор алмаас 90% уонна кыһыл көмүс 24%). АЛРОСА акционернай хампаанньа — аан дойдуга биир улахан алмаас хостооччунан биллэр; аан дойдуга алмаас атыытынан иккис миэстэҕэ турар.
  • Таас чоҕу хостуур индустрия
  • Тутууга сыһыаннаах матырыйааллары оҥоруу
  • Маһы таҥыыр индустрия
  • Массыына өрөмүөнэ
  • Таҥас уонна ас индустрията

Тыа хаһаайыстабата[уларыт]

  • Күндү түүлээҕи иитии - кииһи, хара саһылы, кырсаны үксүн иитэллэр.
  • Эт-үүт — сахалар былыр былыргыттан ынах сүөһүнү уонна сылгыны иитэллэр.
  • Оҕуруот аһа — бу үксүн XX үйэҕэ үөдүйбүт көрүҥ буолар. Өрөбөлүүссүйэ да иннинэ холобур Хатаска арбуз үүннэрэн сииллэрин туһунан архыыпка дөкүмүөннэр бааллар.
  • Таба, сылгы иитиитэ
  • Куораттарга (Дьокуускай, Нүөрүҥгүрү, Мирнэй, Ньурба) көтөр уонна чооску фермалара бааллар.

Культуура[уларыт]

Саха Сиригэр хаһыаттар бэчээттэнэллэр: «Якутия», «Саха Сирэ», «Якутск вечерний», «Наше время», «Кыым» ону тэҥэ сурунааллар — «Чолбон», «Полярная Звезда» уонна 34 улуус хаһыаттара.

Дьокуускай куоратыгар Нуучча драматическай театра, Саха академическай театра, Опера уонна Балет театра. Куоракка уонна өссө Национальнай художественнай музей, Хоту норуоттар историятын уонна культуратын түмэлэ, Сахацирк, уонна аан дойдуга соҕотох Аан дойду норуоттарын хомус түмэлэ баар.

Саха Сирин биллиилээх дьоно[уларыт]

Төрөөбүттэр[уларыт]

Сигэлэр[уларыт]

Wikimedia Commons
Саха Сирэ Биики ыскылаакка
  1. Информационные материалы о предварительных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  2. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  3. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  4. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  5. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  6. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  7. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  8. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года