Чурапчы улууһа

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Чурапчы улууhа
Чурапчинский улус
Гиэрбэтэ
Gerb Churapcha ulus.png
Былааҕа
Flag of Churapchinsky Uluus (Yakutia).jpg
Дойду  РоссияFlag of Russia.svg Россия
Регион  Саха СирэFlag of Sakha.svg Саха Сирэ
Улуус киинэ  Чурапчы
Иһигэр киирэллэр  17 олохтоох тэриллии
Улуус баһылыга  Ноговицын Андрей Тимофеевич
Олохтоммут күнэ-дьыла  1930, кулун тутар 25
Урукку аата  Боотур уус
Иэнэ  12 600 км²
Официальный язык Саха тыла
Олохтоох дьонун ахсаана
 • Омуктара
 19 400 киһи (1999)
 саха
Олохтоохторун аата  чурапчылар
Чурапчы улууhа Саха Сирин каартатыгар
Чаһыыта  UTC+9
Кэм зоната  MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10)
Официальнай ситим-сир

Чурапчы диэн Саха Сирин ортотугар баар улуус.

География[уларыт]

  • Сирин иэнэ: 12 600 км²
  • Улуус киинин сытар координаталара:
  • Улуус киинэ Дьокуускайтан ырааҕа: 185 км
  • Сыл орто температурата: -11°
    • Тохсунньу орто температурата: -44°
    • От ыйын орто температурата: +18°
  • Сылга сөҥүү түһүүтүн орто кээмэйэ: 200 мм

Демография[уларыт]

2007 улуус киһитин ахсаана 20 493.

2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 20 083 киһи (98%), атын омук — 410 (2%).

Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана


Администрацияларынан араарыы[уларыт]

Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) Уус-Алдан улууһа Таатта улууһа Мэҥэ-Хаҥалас улууһа Амма улууһа Уус-Маайа улууһаЧурапчы.PNG



# Нэһилиэктэр Кииннэрэ Кыра бөһүөлэктэр Улуус

кииниттэн, км

Почта

индекса

Олохтоохторун

ахсаана

(2007 сыл)

1 Чурапчы Чурапчы 0 8449
2 Одьулуун Дьабыыла Баһылай Алааһа, Үрэх Күөрэ 15 1502
3 Хоптоҕо Дириҥ Улахан Эбэ 25 1200
4 Сылаҥ Уһун Күөл Бэрэ, Дьаарыла, Оҕуһур, Улахан Күөл 24 1138
5 Болугур Мындаҕаайы Кыстык-Кугда 70 1117
6 Мугудай Маралаайы 33 872
7 Хатылы Маҥнайгы Харбала 9 749
8 Алаҕар Чыаппара 89 744
9 Болтоҥо Иккис Харбала Кындал 17 680
10 Хадаар Үрүҥ Күөл Уорҕа 40 595
11 Соловьев Мырыла Хахыйах 76 582
12 Хайахсыт Туора Күөл 47 580
13 Чакыр Толоон 59 560
14 Кытаанах Килэҥки 45 506
15 Төлөй Дириҥ Мээндийэ 20 447
16 Бахсы Толоон Лэбийэ 110 418
17 Арыылаах Арыылаах 68 354
Барыта 20 493

Салалта[уларыт]

Улуус баһылыга Андрей Тимофеевич Ноговицын - Российскай Федерация уонна Саха Республикатын тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Ю. Н. Прокопьев аатынан СР государственнай бириэмийэтин лауреата, Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.

Улуус баhылыгын бастакы солбуйааччыта Ноговицын Алексей Алексеевич - Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.

Улуус баhылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта - Петрова Октябрина Филипповна.

Экономика[уларыт]

  • Экологическай-экономическай оройуона: Киин улуус, алаас-тайҕа
  • Дьарыктанар эйгэтэ: тыа хаhаайыстыбата, сүөһүнү иитии

Транспорт[уларыт]

Массыына суолунан эбэтэр салгынынан тиийиэххэ сөп. Саас Амма өрүһүнэн таһаҕас таһаллар.

История[уларыт]

Улуус аата[уларыт]

Урут Боотуруускай улуус диэн ааттааҕа.

Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы түбэлтэлэр[уларыт]

Чурапчы 41 холкуоһун Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана хоту улуустарга балыктааhыҥҥа көhөрбүттэрэ. Ол көһөрүү улахан толкуйа суох ыытытыллыбытын түмүгэр элбэх киhи хоргуйан, тоҥон, сыстыганнаах ыарыылартан өлбүтэ.

Улуус биллиилээх дьоно[уларыт]

Яковлев Семен Степанович-Эрилик Эристиин(1892-1942) - суруйааччы, революционнай деятель.

Новгородов Семен Андреевич (1892-1924) - саха суругун - бичигин төрүттээччитэ.

Субурусскай Николай Дмитриевич - Уот Субуурускай (1896-1950) - гражданскай сэрии кыттыылааҕа, политическай деятель, Саха АССР центральнай исполнительнай комитетын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, Саха АССР доруобуйа харыстабылын народнай комиссара.

Коркин Дмитрий Петрович (1928-1984) - саха улуу тренера, СССР, РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

Мунхалов Афанасий Петрович (1935-2014) Российскай Федерация норуодунай худуоhунньуга, Саха АССР П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэтин бастакы лауреата, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина.

Лыткина Анастасия Петровна (1927-1989) - сахаттан бастакы үөрэхтээх ырыаhыт, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыhа.

Znak Narod RSYa.png Слепцов Марк Дмитриевич (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.

Znak Narod RSYa.png Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур (15.04.1915—24.05.1993), саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэтин лауреата, поэт.

Znak Narod RSYa.png Решетников Петр Михайлович (11.06.1915—09.09.1960) — Саха норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.

Znak Narod RSYa.png Василий Семенович Яковлев — Далан (01.04.1928—27.11.1996) — саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэтин лауреата, педагогика билимнэрин кандидата.

Попов Семен Андреевич - Тумат (1944) - Саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэтин лауреата.

Константинов Роман Иннокентьевич (1896-1994) - Сахаттан бастакы Социалистическай Үлэ Геройа, икки Ленин уордьанын кавалера.

Hero of Socialist Labor medal.png Новгородова Екатерина Иннокентьевна (13.04.1929) — агроном, Социалистическай Үлэ Геройа.

Кладкин Василий Михайлович (1931-2003) - Социалистическай Үлэ Геройа.

Протодьяконов Гавриил Дмитриевич (1911-1974) - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, уhулуччулаах артиллерист, советскай союз геройугар түhэриллибитэ.

Флегонтов Семен Дмитриевич - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, 5 бойобуой уордьан кавалера.

Гоголев Василий Николаевич (1957)— саха биллиилээх тустууга, СССР спордун үтүөлээх маастара.

Пинигин Павел Павлович (1953) - тустууга олимпийскай чемпион, аан дойду үс төгүллээх чемпиона, СССР спордун үтүөлээх маастара, Украинскай АССР үтүөлээх тренера.

Борисов Егор Афанасьевич (1954) - государственнай уонна политическай деятель, Саха Республикатын Ил Дархана, Саха Республикатын тустууга федерациятын президенэ.

Илларионов Афанасий Петрович (1942-1997) - Саха Республикатын (Ил Түмэн) государственнай мунньа5ын представителларын палататын 1-кы бэрэссэдээтэлэ, Саха Республикатын үтүөлээх юриhа.

Башарин Георгий Прокопьевич (1912-1992) -уhулуччулаах учуонай, уопсастыбаннай деятель, сахаттан бастакы история билимин дуоктора, профессор, РСФСР уонна Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ.

Коркина Евдокия Иннокентьевна (1917-2009) - тыл билимин дуоктара, профессор, Саха дьахталларыттан бастакы учуонай, РСФСР наукатын үтүөлээх деятелэ.

Попов Борис Николаевич (1938-2010) - философия билимин дуоктара, профессор, Саха государственнай университетыгар культурология кафедратын төрүттээччитэ, Саха Республикатын наукатын үтүөлээх деятелэ, СР билимңэ уонна техника5а государственнай бириэмийэтин лауреата.

Гуляев Михаил Дмитриевич (1956) - Саха Республикатын спортка министирэ, Российскай Федерация уонна Саха Республикатын физическай культуратын үтүөлээх үлэhитэ, Чурапчытааҕы физическай культура уонна спорт үнүстүүтүн төрүттээччитэ уонна бастакы ректора.

Шадрин Алексей Алексеевич (1929-2011) - Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина, 1997-2002с.с. Чурапчы улууhун дьаhалтатын баhылыга.

Колесов Гаврил Гаврильевич (1979) - дуобаччыт, международнай таhымнаах гроссмейстер, СР физическай культуратын үтүөлээх үлэhитэ.

Федотов Александр Иванович (1967-2012) - Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай директора, Саха Республикатын боксаҕа федерациятын президенэ, Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Российскай Федерация бочуоттаах тутааччыта.

Харайбатова Ольга Михайловна - Российскай Федерация уонна Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэhитэ.

Игнатьева Яна Викторовна - Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоhууларын киинин генеральнай директора, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэhитэ.


Үөрэх кыһалара[уларыт]

Орто оскуолалар

Орто анал үөрэх кыһалара

Үрдүк үөрэх кыһалара


Сигэлэр[уларыт]


Ыйынньыктар[уларыт]