Өлөөн улууһа

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт

Өлөөн улууһа — Эбэҥки национальнай статустаах Саха сирин иэнинэн саамай улахан улууһа.

Айылҕата[уларыт]

Өлөөн сирэ туундара, ойуурдаах туундара уонна соҕуруу өттүгэр тайҕа. Улуус улахан өттүн ортотунан 300-400 м үрдүктээх Орто Сибиир хаптал хайата ылар, хоту өттүгэр Хотугу Сибиир намтала, хотугулуу-арҕаа - Анаабыр платота сыталлар.

Кыһыҥҥы түүн дьүкээбил оонньуур, саас туундара сибэккилэрэ киһи сөҕүөн курдук кэрэтик көстөллөр.

Өлөөн өрүс уонна кини салааларын кытылларыгар айылҕа оҥорбут кэрэ сирдэрэ бааллар: Киһи Таас, Эбиэн Мас, Тиис Хайа, Мэрчимдэн, Сенкю. Былыр-былыргыттан киһи олорбут ытык сирдэрэ, суруктаах хайалар бааллар. Холобур Сэвэки, Таҥаралаах, Куойка диэн сирдэри ааттыахха сөп.

Ытык кэрэ сирдэр иэннэрэ 113 427 км², ол аата улуус сирин 36% ылаллар. 3 өрөспүүбүлүкэ стаатустаах эркээйи сир, 4 улуус эркээйи сирэ уонна 7 сир айылҕа мэҥэтэ диэн стаатустаахтар.

Үүнээйитэ[уларыт]

Тиит мас улуус 20% үүнэр. Муохтар, лишайниктар сайдыбыттар, сэппэрээк элбэх (хатыҥ, кытыан, сугун уо.д.а.). «Алакыыт» эркээйи сиргэ 4 Кыһыл кинигэҕэ киирбит үүнээйи үүнэр: родиола, вздутоплодник волосистый, башмачок пятнистый, кувшинка четырехгранная.

Кыыла-сүөлэ[уларыт]

Бөдөҥ кыыллартан тайах, хотугу таба, бөрө бааллар. Киис, тайах, кырса уонна кыыл таба бултаналлар.

Көтөрдөр 118 көрүҥнэрэ баара биллэр, онтон 61 көрүҥ уйаланар (холобур, Кыһыл кинигэҕэ киирбит мороду уонна лыглыкы), 15 - көтөн ааһар, 1 - киирэн тахсар, уонна 41 - баара сабаҕаланар.

Өрүстэргэ, үрэхтэргэ уонна күөллэргэ балык 12 көрүҥэ баар: бил, быйыт, сыа-балык, быраҥаатта, дьарҕаа, сордоҥ, собо о.д.а.

Устуоруйата[уларыт]

Ыраахтааҕылаах Арассыыйа саҕана билиҥҥи улуус сирдэрэ Булуҥ уокуругар киирэллэр этэ. 1935 сыллаахха алтынньы 1 күнүгэр Өлөөн культбаазатыгар кииннээх туспа Өлөөн оройуона тэриллэрин туһунан уураах тахсыбыта. Ол саҕана 3 сэбиэт баара: Өлөөн, Дьилиндэ, Кирбэй. 2000 кэриҥэ киһи 351 ыалынан олороро, 18339 табалаахтар этэ.

Демография[уларыт]

Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ

Дьаһалталарынан араарыы[уларыт]

Өлөөн улууһугар 4 национальнай стаатустаах нэһилиэк киирэр. Сорох сирдэрэ нэһилиэктэргэ киирбэттэр.

Дьилиндэ улуус кииниттэн 320 км хоту сытар, Анаабыр улууһун кытта быысаһар. Харыйалаах (Кирбэй нэһилиэгин киинэ) Өлөөн бөһүөлэгин таһыгар баар. Ээйик (Солоҕон нэһилиэгин киинэ) улуус кииниттэн 550 км сиргэ, Үөһээ Бүлүү кирбиитин чугаһыгар сытар.

Өлөөн улууһун каартата (нэһилиэктэргэ киирбэтэх территориялар өҥө суохтар)
Улуус иһинээҕитэ
# Нэһилиэктэр Кииннэрэ Кыра сэлиэнньэлэр Улуус

кииниттэн, км

Почта

индекса

Нэһилиэнньэ

ахсаана

(2007 сыл)

1 Өлөөн улуус киинэ 0 2 347
2 Кирбэй Харыйалаах 3 831
3 Дьилиндэ Дьилиндэ 320 659
4 Солоҕоон Ээйик 550 322
Барыта 4 159

Экономиката[уларыт]

Улуус экономикатыгар төрүт дьарыктар улахан сабыдыаллаахтар (таба иитиитэ, булт, балыктааһын, сүөһү иитии). Хостуур промышленность үөскээн эрэр. Хара Таас уонна Талахтаах диэн сирдэргэ алмаас хостууллар. 1959 сыллаххха Томтор Таас диэн сиргэ ниобий уонна тантал үөскээбит бөдөҥ сирдэрэ булуллубута[1].

Үөрэҕирии[уларыт]

Биллэр-көстөр дьонноро[уларыт]

  • Семенов Василий Семенович - аатырбыт булчут. Ленин уонна Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннардаах. Түүлээҕи бултааһыҥҥа ситиһиилэрин иһин Саха АССР уһулуччулаах булчута, Саха АССР үтүөлээх булчута буолбута.
  • Матвеев Христофор Иннокентьевич - аатырбыт табаһыт. Ленин уонна Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннардаах. Биригээдэтэ саҥа үлэ ньымаларын олоххо киллэрэн таба ахсаанын 99% тыыннаах хаалларар этэ.

Быһаарыылар[уларыт]

  1. Иллюстрированный атлас Республики Саха, Дь., Бичик, 2012