Мэҥэ-Хаҥалас улууһа

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Мэҥэ Хаҥалас улууһа
Мегино-Кангаласский улус
Гиэрбэтэ
Coat of Arms of Megino-Kangalassky rayon (Yakutia).png
Былааҕа
Flag of Megino-Kangalassky rayon (Yakutia).png
Дойду  Арассыыйа
Статуһа  оройуон
Регион  Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
Улуус киинэ  Аллараа Бэстээх
Иһигэр киирэллэр  31 олохтоох тэриллии
Улуус баһылыга  Старостин Николай Прокопьевич
Улуус буолуута  Олунньу 10, 1930 с.
Урукку аата  Мэҥэ, Илин Хаҥалас
Иэнэ  11,7 тыс. км² км²
Официальный язык саха тыла
Олохтоох дьонун ахсаана
 • Омуктара
 32 288 киһи (1995)
 Сахалар
Олохтоохторун аата  мэҥэлэр, илин хаҥаластар
Мэҥэ Хаҥалас улууһа Саха Сирин каартатыгар
Официальнай ситим-сир

Мэҥэ ХаҥаласСаха Сирин ортотугар баар улуус. Административнай киинэ — Аллараа Бэстээх. Ол гынан баран улуус сорох тэрилтэлэрэ Майаҕа бааллар. Тыа хаhаайыстыбата олус сайдыылаах. Улуус баhылыга Старостин Николай Прокопьевич.

Историята[уларыт]

Улуус билиҥҥи кыраныыссатынан Олунньу 10 к. 1930 с. Мэҥэ уонна Илин Хаҥалас улуустар холбоhууларыттан үөскээбитэ[1].

Сэтинньи 8 к. 2007 с. Саха Республикатын Ил Түмэнин ылыммыт сокуонунан улуус киинэ Майаттан Аллараа Бэстээххэ көспүтэ.

Улуус сиригэр саха омугун аатырбыт хорсуна Манчаары Баһылай төрөөбүтэ.

Мэҥэ улууһа XVII үйэттэн өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри Саха Сирин биир биллэр-көстөр уонна саамай бөдөҥ улуустарыттан биирдэстэрэ этэ. 1917 сыллаахха 20-ттэн тахса тыһыынча киһилээҕэ. Олохтоохтор үс улахан бөлөххө арахсаллара: Мэҥэ ууһа (Алтан, Моорук, Тараҕай нэһилиэктэрэ), Доллу Мэҥэ ууһа (Доллу, Дьаабыл, Араҥас нэһилиэктэрэ), Мэлдьэхси Дьаҥхаады, Мөҥүрүөн нэһилиэктэрэ. Бу үс бөлөх нэһилиэктэр уопсай төрүттээхтэр диэн буолар. Мэҥэ ууһун уопсай төрдүнэн Эллэй Боотур уола Болотой Орхон (Оххон) ааҕыллар. Сорох сэһэнньиттэр атын дьону ааттыыллар: Соҕуруу Даары, Орулаа Талый, бэл XVII үйэ 70-с сылларыгар диэри олорбут Буох Дьиэхсин ойууну (сурукка киирбитинэн Декси Орлов)[2].

МЭҤЭ — Бу төрүт-уус аат. Үһүйээннэр кэпсииллэринэн - киһи аата (антропоним). Ол ууһаан тэнийэн, кэҥээн, дорҕооннонон, сураҕыран, туругуран турар./.../ "Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ" кинигэ 1-гы чааьыгар (М.—Л. 1960) «Эллэй и его потомство» диэн таблицалар бааллар (стр. 304—307). Дьэ бу манна араас кэмҥэ суруллубут үһүйээннэргэ Мэҥэ улууһа Эллэй ханнык ыччатыттан силис тардан тахсыбыта кэпсэнэр. 1898 с. Байаҕантай улууһунааҕы Хаҥалас нэһилиэгин киһитэ П. Е. Готовцев: "Эллэй сиэнэ,Болотой Орхон уола Мэҥэ улуус төрдө буолбут" — диэбит./.../ Бу кэпсээн эрдэ суруллубут уонна улуу учуонай В. Радлов кинигэтигэр бэчээттэммит буолан, ордук ыйааһыннаах./.../ Аны сурукка киирбит саамай эрдэтээҥи туоһуну ылан көрүөҕүҥ. XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар үлэлээбит Иккис Камчатскай экспедиция научнай үлэһитэ Я. И. Линденау: "Мэҥэ ууһун төрдө Болотой" — диэн суруйан хаалларбыт.Ити — үөһээ ахтыллыбыт Болотой Орхон. Мэҥэ, Мэҥэбил. Бас-көс буолар улуу бэлиэ дьон аҕа ууһун баһылыга буолаллар. Мэҥэлэр — Мэҥэбиллэр. Мэҥэлэр, Мэҥэбиллэр — Мэҥэ аҕатын ууһа. Халыҥнар.Нуучча казактара кэлээт да кинилэри, кинилэр олорор сирдэрин туспа улуус, волость диэн арааран ааттаабытынан киирэн барбыттара: Мегинская, (Маганская, Магальская, Мангунская)./.../

(Багдарыын Сүлбэ. Улуустар ааттара. — Дь.: «Бичик», 2001. — 69—70 с.)

Географията[уларыт]

Хоту Уус-Алданныын, хотугулуу-илин Чурапчылыын, соҕуруулуу-илин Аммалыын, cоҕуруулуу-арҕаа Хаҥаластыын уонна арҕаа Дьокуускайдыын кэккэлэhэр.

Экономиката[уларыт]

Мэҥэ-Хаҥалас улууһа - Саха Сиригэр биир бастыҥ сайдыылаах улуус буолар. Саха Сирин 11% тыа хаһаайыстыбатын хааччыйар, Саха Сирин 17—25% промышленнай табаарын хааччыйар. Манна элбэх фермалар бааллар уонна 2020 (Сүүрбэ Сүүрбэ) программанан федеральнай программаҕа улуус киирбитэ — Мэҥэ бырайыак диэн. Аны 2012—2014 сыллардаахха тимир суол кэлиэхтээх, онно олохтоох дьон бэлэмэ суох диэн айдаан буола турар.

  • Мэҥэ бырайыак — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ыбылы сайыннарыы, аныгы саҥа оҥорон таһаарар тэрилтэлэри үлэҕэ киллэрии, саҥа олохтоох дьону аҕалыы (150 тыһ.) уонна временнай үлэһиттэри (70 тыһ).

Билигин харчы кириизиһинэн сибээстээн улууска үлэтэ суох дьон ахсаана улаата турар, холобур:

  • 1999 — 114 үлэтэ суох дьон
  • 2001 — 458 үлэтэ суох дьон
  • 2002 — 354 үлэтэ суох дьон
  • 2003 — 501 үлэтэ суох дьон
  • 2004 — 899 үлэтэ суох дьон
  • 2005 — 1 077 үлэтэ суох дьон (рекорд)
  • 2006 — 1 480 үлэтэ суох дьон (рекорд)
  • 2007 — 1 001 үлэтэ суох дьон (арыый намтыыр)
  • 2008 — 1 998 үлэтэ суох дьон (Саҥа рекорд)
  • 2009 — 3 470 (4 000) үлэтэ суох дьон (Саҥа рекорд)

Мэҥэ бырайыагы кириитикэ[уларыт]

Бу Мэҥэ Сахаларын ыбылы эһэр тимир суол иһэр дииллэр! Өскөтүн иммиграннар кэллэхтэринэ олохтоох дьон үлэтэ суох хаал ара элбиэ уонна Сахалар уопсай улуус үрдүнэн бырыһыаммыт кыччыыр 16-20% эрэ буолабыт (билигин Сахалар улууска 91-92% ылаллар).

Демография[уларыт]

Сурутуу ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга олохтоох ахсаана

Администрацияларынан араарыы[уларыт]

Аллараа Бэстээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Майа нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Төҥүлү нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Дьаҥхаады нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Хара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Хорообут нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Хаптаҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Мэҥэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Бүтэйдээх нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Иккис Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Доллу нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Бастакы Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Бэдьимэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Ходоро нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Ороссолуода нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Алтан нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Баатара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Мэлдьэхси нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Моорук нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Томтор нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Догдоҥо нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Араҥас нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Холгума нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Дойду нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Уус-Алдан улууһа Чурапчы улууһа Дьокуускай Амма улууһа Хаҥалас улууһаМегино-Кангаласс.PNG
# Бөһүөлэк

уонна нэһилиэктэр

Кииннэрэ Кыра сэлиэнньэлэр Улуус

кииниттэн, км

Почта

индекса

Олохтоох

ахсаана

(2010 сыл)

1 Аллараа Бэстээх, бөһүөлэк улуус киинэ 0 3513
2 Майа Майа 34 7287
3 Төҥүлү Төҥүлү 48 2306
4 Нөөрүктээйи Павловскай Хомустаах 10 2004
5 Дьаҥхаады Төхтүр Бөдьөлөк 15 1184
6 Хара Петровка 36 1139
7 Тараҕай Табаҕа 72 892
8 Хорообут Хорообут Харба Атах 70 984
9 Хаптаҕай Хаптаҕай 18 1004
10 Мэҥэ Балыктаах 56 883
11 Бүтэйдээх Бүтэйдээх 106 701
12 Иккис Наахара Хочо 71 662
13 Дьабыыл Нуораҕана 60 718
14 Бастакы Тыыллыма Лоомтука 50 701
15 Доллу Тумул 47 578
16 Бастакы Наахара Тиэлиги 103 534
17 Бэдьимэ Бэдьимэ 30 541
18 Ходоро Чүүйэ 39 611
19 Мөҥүрүөн Матта Көрдүгэн 65 489
20 Ороссолуода Ороссолуода 26 472
21 Алтан Өлөчөй 98 502
22 Баатара Сыымах 99 502
23 Мэлдьэхси Суола 62 426
24 Моорук Суола 84 505
25 Томтор Томтор 23 420
26 Чыамайыкы Даркылаах 156 434
27 Догдоҥо Бөкө Сото 42 361
28 Араҥас Тарат 51 353
29 Холгума Бырама 97 294
30 Иккис Тыыллыма Хаатылыма 68 118
31 Дойду Хапчаҕай 92 132
Барыта 31268

Үөрэҕирии[уларыт]

Мэҥэ-Хаҥалас улууһун биллиилээх дьоно[уларыт]

Znak Narod RSYa.png Ходулов Дмитрий Федорович (04.08.1912—03.10.1976) — ССРС норуодунай артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Hero of the Soviet Union medal.png Попов Фёдор Кузьмич (08.12.1921—13.10.1943) — сахалартан бастакы Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Znak Narod RSYa.png Баишева Февронья Алексеевна — РСФСР үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

Быһаарыылар[уларыт]

  1. Оройуоннааһын кэмигэр Мэҥэ улууһун Алтан нэһилиэгин аҥаара (Чаҥкычах аҕатын ууһа бүтүннүү, Улахан уонна Биэкэнэ аҕаларын ууһун сорох өттө) Амма Оройуонугар бэриллибиттэрэ. Г. В. Попов
  2. Г. В. Попов. Алтан, Моорук, Тараҕай нэһилиэктэрин төрүттэрэ. — Дь.: «Кудук», 1998. — 88 с.