Саха тыла

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Саха тыла
Дойдулар:
Регион: Саха Сирэ, Хабаровскай кыраай, Иркутскай уобалас, Магадан уобалаһа, Красноярскай кыраай, Камчаатка, Приморье, Москва, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Новосибирск, Чукотка, Краснодар уонна да атыттар. Арассыыйаттан ураты атын омук дойдуларыгар сахалыы саҥарар сахалар - АХШ, Канаада, Кытай уонна да атыттар.
Total speakers: 800 000 курдук (2011 с. туругунан)[1]
Language family: Алтай тыллара
 Түүр тыллара
  Хотугулуу-илин түүр
   Саха тыла 
Суруга: Кирилл алпабыыта
Латин алпабыыта 
Ил суолталаах
Ил статустаах: Саха Сирэ
Салайыллар: no official regulation
Language codes
ISO 639-1: none
ISO 639-2: sah
ISO 639-3: sah 
SakhaDolganWorld.jpg

Саха тылын тарҕаныытын хаартата

Саха тыла диэн сахалар тыллара, түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай тыла. Саха тылынан өрөспүүбүлүкэҕэ олохтоох эбээннэр, эбэҥкилэр, юкагирдар кэпсэтэллэр, сорох олохтоох нууччалар билэллэр. Маны таһынан саха тылын түөлбэ барылын быһыытынан долгааннар тыллара билиниллэр. 2010 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Россияҕа саҥарар киһи ахсаана 450140 эбит. [2]


Саха алпабыыта[уларыт]

Кирилл алпабыыта[уларыт]

А а Б б В в Г г Ҕ ҕ Д д Дь дь Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м
Н н Ҥ ҥ Нь нь О о Ө ө П п Р р С с
Һ һ Т т У у Ү ү Ф ф Х х Ц ц Ч ч
Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Латыын алпабыыта (Бастакы вариана)[уларыт]

A a B b Ch ch D d Dʻ dʻ E e F f G g
Gʻ gʻ H h I i J j K k L l M m N n
Ng ng Nʻ nʻ O o Oʻ oʻ P p Q q R r S s
Sh sh T t U u Uʻ uʻ V v X x Y y Z z
ʼ

Латыын алпабыыта (иккис вариана)[уларыт]

A a B b D d E e F f G g H h I i
J j K k L l M m N n O o P p Q q
R r S s T t U u V v X x Y y Z z
D‘ d‘ G‘ g‘ N‘ n‘ O‘ o‘ U‘ u‘ Ch ch Sh sh ng

Латыын алпабыыта (Түүрдүү)[уларыт]

A a B b C c Ç ç D d E e F f G g
Ğ ğ H h X x I i J j K k Q q L l
M m N n Ň ʼn Ñ ñ O o Ö ö P p R r
S s Ş ş T t U u Ü ü V v Y y Z z
ь

Саха тылын дорҕоонноро уонна суруллуулара[уларыт]

Кириллица Аата IPA быһаарыылар
А а а /a/
Б б бэ /b/
В в вэ /v/ Нуучча тылыттан киирии тылларга эрэ туттуллар
Г г гэ /g/
Ҕ ҕ ҕэ /ɣ/, /ʁ/
Д д дэ /d/
Дь дь дьэ /ɟ/
Е е е /e/, /je/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ё ё ё /jo/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ж ж жэ /ʒ/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
З з зэ /z/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
И и и /i/
Й й йот /j/, /j̃/
К к ка /k/, /q/
Л л эл /l/
М м эм /m/
Н н эн /n/
Ҥ ҥ эҥ /ŋ/ Лигатура «НГ» (заднеязычное «Н»)
Нь нь эньэ /ɲ/ «сымнатыы бэлиэлээх Н» (сымнаҕас «Н»)
О о о /o/
Ө ө ө /ø/ «туорайдаах О» (ниэмэс «Ö» майгынныыр)
П п пэ /p/
Р р эр /r/
С с эс /s/
Һ һ һэ /h/ Ааҥыл эбэтэр ниэмэс «H» курдук
Т т тэ /t/
У у у /u/
Ү ү ү /y/ «Көнө У» (ниэмэс «Ü» курдук)
Ф ф эф /f/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Х х ха /x/
Ц ц цэ /ʦ/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ч ч че /c/
Ш ш ша /ʃ/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Щ щ ща /ɕː/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ъ ъ кытаатыннарар бэлиэ /◌./ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ы ы ы /ɯ/
Ь ь сымнатыы бэлиэтэ /◌ʲ/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Э э э /e/
Ю ю ю /ju/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Я я я /ja/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар


1. Саха тыла сүүрбэ аһаҕас дорҕоонноох: а, аа, о, оо, э, ээ, ө, өө — киэҥ; и, ии, ы, ыы, у, уу, ү, үү — кыараҕас; иэ, үө, ыа, уо — дьуптуон.

2. Саха тыла сүүрбэ бүтэй дорҕоонноох: б, г, ҕ, д , дь, й (j), л, м, н, нь, ҥ, р, һ — ньиргиэрдээх; к, п, с, т, х, ч — ньиргиэрэ суох.

3. Уһун аһаҕас, дьуптуон уонна хоһулаһар бүтэй дорҕоон сурукка икки буукубанан суруллар, холобур: таас, туус; ыар, иэс, уос, үөс; аттаах,муннук.

4. Хоһуласпыт ньнь бүтэй дорҕооҥҥо биир сымнатыы бэлиэтэ суруллар, холобур: оонньоо, оҕонньор, булгунньах, чаанньык.

5. Мурун [j] дорҕооно сурукка й буукубанан бэлиэтэнэр.

Өссө маны көр[уларыт]

Быһаарыылар[уларыт]