Казах тыла

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Казах тыла
Qazaq tili, Қазақ тілі
Кэпсэтэллэр : Казахстан, Кытай, Монголия, Афганистан, Тадьикистан, Түркийэ, Түркменистан, Украина, Узбекистан, Россия, Иран 
Регион: Орто Азия
Бары кэпсэтээччилэр: 12 млн 
Ranking: 66
Тыл ууhа: Алтай
 Түүр
  Кыпчак
   Кыпчак-Ногай
    Казах тыла 
Суруга: Кирилл, Латин, Араб 
Ил суолталаах
Ил статустаах: Flag of Казахстан Kazakhstan
Салайыллар: no official regulation
Тыл кодтара
ISO 639-1: kk
ISO 639-2: kaz
ISO 639-3: kaz

Казах тыла (Қазақ тілі) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ, олортон ногай уонна каракалпак тылларыгар чугас.

Географията[уларыт]

"Казах казахтыын казахтыы кэпсэтиэхтээх". Алматы санаторийыгар баар бэлиэ сурук.

Казах тыла Казахстаҥҥа ил тыла, онно 10 млн. казах тыллаах баар. Икки мөлүйүөнтэн тахса Кытайга, 560.000 Россияҕа, 200.000 Монголияҕа. Ону таhынан казах тыллаахтар Орто Азияҕа (бастатан туран Узбекистаҥҥа), Афганистаҥҥа, Ираҥҥа, Түркийэҕэ уо.д.а. дойдуларга бааллар.

Суруга-бичигэ[уларыт]

Билигин Казахстаҥҥа уонна Монголияҕа кирилл алпабыытынан тутталлар, онтон Кытайга араб киэнинэн.

Казах литературнай тыла уонна уратылара[уларыт]

Аныгы казах тыла диалектарга арахсыбат, ол эрэн үс (говор) баара биллэр: хотугулуу-илиҥҥи, со5урууҥҥу уонна ар5ааҥҥы, ол сүрүннээн казах үс жузтара тарҕанан олорор сирдэригэр сөп түбэһэр. Атын дойдуларга өр кэмҥэ ойуччу олорбут буолан, Кытай (со5урууҥҥу уонна хотугулуу-илиҥҥи говордар) уонна Монгуол (хотугулуу-илиҥҥи говор) казахтарын саҥарар тылларын лексикалара кыра уратылардаах. Ол эрэн ол уратылар кэпсэтэр дьоҥҥо улахан мэһэйи үөскэппэттэр, бэйэ-бэйэлэрин судургутук өйдөһөллөр. Ол биир үксүн казах аҕатын уустара, истиэпкэ олорор буоланнар, атын омуктардааҕар бэйэ-бэйэлэрин кытта сылдьыыһыылара элбэҕиттэн буолар. Казах судаарыстыбыннаһа сайдыбыт кэрчик кэмнэриттэн тутулуктанан араас кэмҥэ казах литературнай тыла хотугулуу-илиҥҥи уонна арҕааҥҥы говордорга олоҕурара. Билиҥҥи казах литературнай тыла дойду урукку киинин Алматы куорат говоругар олоҕурар. Сорох чинчийээччилэр барааба (Сибиир) татаардарын, харахалпаах уонна ногай тылларын казах тылын диалектарынан ааттыыллар. Казах литературнай тыла Абаай Кунанбаай уонна Ибрай Алтынсарин ыыппыт үлэлэрин түмүгэр XIX үйэ иккис аҥаарыгар олоҕурбута. Ол саҕана арааб алпабыыта киэҥник туттуллара. ССРС бары омуктарын суруга-бичигэ (славяннартан ураты) 1929 сыллаахха латыын алпабыытыгар көспүтэ уонна нэһилиэнньэни үөрэхтээһин күүскэ ыытыллыбыта. Ити кэмҥэ казах литературата муҥутуу сайдыбыта, үгүс элбэх саҥа суруйааччы, айымньы тахсыбыта. 1937 сыллаахха Казахстан суруйааччыларын Сойууһа тэриллибитэ. Ол кэннэ 1940 сыллаахха казах тылын суруга-бичигэ кириллицаҕа кеспутэ .

Фонологията[уларыт]

Бүтэй дорҕооннор[уларыт]

Аhаҕас дорҕооннор[уларыт]

Морфологията уонна синтаксиhа[уларыт]

Солбуйар ааттар[уларыт]

Казах тылыгар аҕыс сирэй солбуйар аат баар:

Сирэй солбуйар ааттар
Биир ахсаан Элбэх ахсаан
Казахтыы Сахалыы Казахтыы Сахалыы
Мен Мин Біз Биhиги
Сен Эн Сендер Эhиги
Сіз Эн Сіздер Эhиги
Ол Кини Олар Олор/Кинилэр