Москва

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Moscow (ааҥл.)
Москва (нууч.)
StBasile SpasskayaTower Red Square Moscow.hires.jpg
Кыhыл майдаан
Moscow in Russia (special marker).svg
Москва Эуропа хаартатыгар
Coordinates
Координаталара: 514 330) 55°45′08″ с. ш. 37°37′56″ в. д. / 55.752222° с. ш. 37.632222° в. д. (G) (O)514 330) 55°45′08″ с. ш. 37°37′56″ в. д. / 55.752222° с. ш. 37.632222° в. д. (G) (O)
Coat of Arms Flag
Coat of Arms of Moscow.svg Flag of Moscow.svg
Political status
Federal district
Economic region
Federal city
Central
Central
Code 77;97;99;177;199
Иинэ
Иинэ 1081 km² (417,4 sq mi)
Олохтоох ахсаана (as of the 2002 Census)
Population
- Rank
- Density
11 514 330 inhabitants
1st
Алҕас: кэтэһиллибэтэх чыыһыла/km² (Алҕас: кэтэһиллибэтэх оператор </sq mi)
Дьаhалтата
Баhылык Сергей Собянин
Уураахтыыр орган Куорат думата
Charter Charter of Moscow
Историята
Үөcкээбит сыла 1147
Атын информация
Почта кода 101xxx–129xxx
Телефон кодаs +7 495, +7 499
Официальнай уэб-сайта
http://www.mos.ru

Москуба (нууч. Москва), Арассыыйа киин куората, федеральнай суолталаах куорат, центр федеральнай уокурук административнай центра уонна Москва уобалаһын киин куората. Нэһилиэнньэтин ахсаана 11 979 529 (2013), Эуропа ордук улахан куората. Тула эргининиин аан дойду ордук улахан куораттарын ахсааннарыгар киирсэр. Арассыыйа политика, экономика, итэҕэл, харчы, үөрэх уонна транспорт киинэ. Москуба дойду арҕаа өттүгэр, Москва өрүс үрдүгэр турар.

Москва кинээһистибэтин, Русскай саарыстыбатын, Россия империятын, Сэбиэскэй Арассыыйа уонна ССРС киин куората. Герой куорат буолар. Москва куоратыгар Арассыыйа Федерациятын федеральнай былаас органнара, атын дойдулар посольствалара, аан дойду хампаанньаларын төбө офистара бааллар. Москва уобалаһын уонна Калуга уобалаһын кытта кыраныыссалыыр. Арассыыйа биир тутаах туризм киинэ: манна Москва Кремля, Кыһыл болуоссат, Новодевичай монасырь уонна Коломенскайга Вознесение сыаркаба бааллар уонна олор ЮНЕСКО аан дойдутааҕы наследие тиһигэр киирэллэр. Ону тэҥэ биир транспорт киинэ буолар, куоракка 5 аэропорт, 9 тимир суол вокзааллаара, 3 өрүс порттара баллар. 1935 сыллаахтан Москваҕа метро үлэлиир.

Географиянан балаһыанньата[уларыт]

Москва спутниктан көстүүтэ, 2007 сыл атырдьах ыйыгар
Внуково аэропорка киирэн истэххэ көстүүтэ

Москва Арассыыйа европейскай чааһыгар баар, Обь уонна Волга өрүстэр икки ардыларыгар турар. Смоленско-Московскай уонна Москворецко-Окскай дэхси сирдэр икки ардыларыгар. Куорат территорията 2012 сыллаахха 2511 км² этэ. Онтон үс гыммыттан биирэ (870 км²) МКАД диэн ааттаах массыына суолун иһигэр турар, атын 1641 км² — ол суол таһынан[1].

Муораттан орто үрдэтиитэ 156 миэтирэ буолар. Ордук үрдүк точката Теплай Стан үрдэбилигэр баар (255 м)[2], ордук аллараа точката Бесединскай муосталар аттыларыгар баар, онно Москва өрүс куораттан тахсар. (114,2 м)[3]. Хотуттан соҕуруу уһуна МКАД иһинэн — 38 км, МКАД таһын аахтахха — 51,7 км, илинтэн арҕаа бардахха — 39,7 км.

Москва өрүс орто устуутугар икки өттүттэн баар. Москва өрүстэн ураты атын өрүстэр элбэхтэр, ол курдук, Сходня, Химка, Пресня, Неглинная, Яуза, Нищенка уонна да атыттар. [4]. Сорох кыра өрүстэри сир анныгар коллектордарынан барар курдук уларыппыттар. Москваҕа элбэх күөллэр баллар.

Чаас пуойаһа[уларыт]

Москва аан дойду стандартынан Москва бириэмэтинэн (MSK) быһаарыллар чаас пуойаһыгар турар. Аан дойду координированнай бириэмэтиттэн (UTC) +4 чаас уратылаах.

2011 сыл кулун тутар 27 күнүттэн наар үлэлиир сайыҥҥы бириэмэ киллэриллибитин кэнниттэн астрономия күн ортото Москваҕа 13:30 буолар буолбута. [5].

Экономиката[уларыт]

Нэhилиэнньэтэ[уларыт]

Москва куорат олохтооохторун ахсаана 11 977 988 буолар. thumb|450px|График изменения численности населения Москвы (1700—2000) Москва — Россия уонна Европа ордук улахан куоратата(Стамбулга өссө элбэх, ол гынан баран Стамбул Азия уонна Европа икки ардыгар турар),Онтон куорат таһыгар баар пригородтары аахтахха Стамбулу кыайар (15 мөл. киһи)

2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Москваҕа 10 382 754 киһи олорор эбит.[6]. Официальнай статистическай учуотка 11 911,1 тыыһ. киһи баар.[7]. Онтон 2010 сыллаах биэрэпис бастакы түмүгүнэн 2010 сыл алтынньы ыйыгар 11 632 060 киһи мэлдьи Москваҕа олорор эбит. [8],

Этническай састаабынан 2002 уонна 2010 сыллаах биэрэпис түмүгэр маннык эбит. нууччалар - 9 930 410, (91,65%), украинецтар - 154 104 (1,42%), татаардар - 149 043 (1,38%), эрмээннэр - 106 466 (0,98%), азербайдьааннар - 57 123 (0,53%), дьэбэриэйдэр - 53 142 (049%), белорустар 39 225 (0,36%), грузииннар - 38 934 (0,36%), лезгиннар 5 719 (0,055%). Национальностарын суруйбатах дьон ахсаана - 668 409 (5,81%).[9]. Москваҕа быһа холоон 2000 саха Москваҕа олорор[10].

Commons-logo.svg
Биики ыскылаатыгар медиа билэлэр:
  1. Цитата сыыһата: Сыыһа <ref> тиэк (тег); .D0.A1.D0.BE.D0.B1.D0.9E.D1.82.D1.87.D1.91.D1.82 диэн хос быһаарыыларга аналлаах тиэкис суох
  2. Памятник природы «Высшая точка Москвы — 255 м над уровнем моря (Тёплый Стан)». Государственный Дарвиновский музей. Тургутулунна 29 Муус устар 2009. Төрүт сириттэн архыыптанна 21 Атырдьах ыйын 2011.
  3. Самая высокая и самая низкая точки Москвы. «Прогулки по Москве» (Халыып:HumanizeDate). Тургутулунна 30 Муус устар 2012. Төрүт сириттэн архыыптанна 27 Ыам ыйын 2012.
  4. Названия рек, ручьев, озёр, прудов и оврагов Москвы. moscow.gramota.ru. Тургутулунна 12 Тохсунньу 2009. Төрүт сириттэн архыыптанна 21 Атырдьах ыйын 2011.
  5. Подготовка к зимнему времени началась. Интерфакс (Халыып:HumanizeDate). Тургутулунна 24 Тохсунньу 2013.
  6. Итоги всероссийской переписи населения 2002. Численность и размещение населения. Федеральная служба государственной статистики. Тургутулунна 8 Кулун тутар 2009. Төрүт сириттэн архыыптанна 21 Атырдьах ыйын 2011.
  7. Социально-экономическое положение в г. Москве в январе — сентябре 2012 г.
  8. Официальный сайт Всероссийской переписи 2010 года. Полмиллиона москвичей утеряли без умысла
  9. [http://moscow.gks.ru/perepis2010/perepis2010Doc/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB_5_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0.xls Приложения к итогам ВПН 2010 года в Москве
  10. [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года