Нам улууһа

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт

НамСаха сирин улууһа.

Нам улууһа
Намский улус
Гиэрбэтэ
Coat of Arms of Namsky rayon (Yakutia).png
Дойду  Россия Россия
 Саха Сирэ Саха Сирэ
Улуус киинэ  Нам
Иһигэр киирэллэр  20 олохтоох тэриллии
Улуус баһылыга  Атласов Александр Павлович
Сурукка киирбитэ  1800?
Иэнэ  11,9 тыһ. км²
Нам улууһа Саха Сирин каартатыгар
Кэм зоната  MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10)
Официальнай ситим-сир

География[уларыт]

  • Сирин иэнэ: 11,9 тыһ. кв. км.
  • Сытар координаталара: ?
  • Дьокуускайтан ырааҕа: сиринэн 84 км, уунан 96 км.
  • Сыл орто температурата: 10,7 кыраадыс тымныы.
    • Тохсунньу ый орто температурата: 43,7 кыраадыс тымныы
    • От ыйын орто температурата: 18,3 сылаас
  • Сылга самыыр түһүүтүн орто кээмэйэ: 187 мм.

Демография[уларыт]

Биэрэпис ыытыллыбыт сылларга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана

Администрацияларынан араарыы[уларыт]

Нам улууһун каартата
# Нэһилиэктэр Кииннэрэ Кыра

бөһүөлэктэр

Улуус

кииниттэн,

км

Почта

индекса

Нэһилиэнньэ

ахсаана

(2007 сыл)

1 Ленскэй Нам, улуус киинэ 0 9138
2 Хамаҕатта Кириэс-Кытыл 5 1587
3 Хатыҥ-Арыы Аппааны Кыһыл Дэриэбинэ 4 1556
4 Бастакы Хомустаах Кыһыл Сыыр]] 22 1392
5 Хатырык Столбы 35 1088
6 Үөдэй Ымыйахтаах 32 1134
7 Модут Тумул 20 959
8 Граф Биэрэгэ 7 931
9 Партизан Партизан 17 903
10 Иккис Хомустаах Хатас Воин, Тараҕай Бэс, Үүнэр Олох 15 672
11 Бөтүҥ Бүтэй Үрдэ 11 549
12 Көбөкөн Харыйалаах 50 535
13 Түбэ Булуус 77 425
14 Никольскай Никольскай 10 373
15 Салбаҥ Хоҥор Биэ 72 321
16 Арбын Сыгыннаах 75 288
17 Таастаах Өргөлөөх 65 270
18 Искра Күрэҥ Ат 25 203
19 Фрунзе Фрунзе 42 147
20 Маймаҕа Маймаҕа 42 157
Барыта 22728

Салалта[уларыт]

Баhылык — Альберт Иннокентьевич Ильин

Экономика[уларыт]

  • Экологическай-экономическай оройуона: Киин улуус, алаас-тайҕа
  • Дьарыктанар эйгэтэ: тыа хаһаайыстыбата, сүөһүнү иитии

Улуус Өлүөнэ өрүс ортотун диэккиннэн икки өттүнэн тайаан сытар. Улууска икки Эркээйи Сир баар: «Белоозерскай» уонна «Харбаайы». «Белоозерскай» төрүттэммит сыла 1974, иэнэ 636 кв. км. «Харбаайы» төрүттэммит сыла 1996, иэнэ 326 кв. км. Улууска «Кэҥкэмэ» диэн оҕо экологическай парката баар.

Tуризм[уларыт]

Транспорт[уларыт]

Улуус киинэ Саха Сирин киинин Дьокуускайы кытта оҥоһуулаах асфальт суолунан холбонон турар. Өрүс үрдүгэр олорор нэһилиэктэр сайын таһаҕастарын уу суолунан таһаллар, биирдиилээн хаһаайыстыбалар мотуоркалаах буолаллар.

История[уларыт]

  • Төрүттэммит сыла: 1930 сыл олунньу 10 күнэ

Улуус аата[уларыт]

Эдуард Карлович Пекарскай Байаҕантай киһитэ П. Е. Готовцев 1893 с. суруйбутугар олоҕуран, Нам — Омоҕой сиэнэ, Аан Эрэһэ ойуун уола этэ диэбит. Сэһэн Боло 1935 с. итиннэ дьүөрэлэтэн суруйбут: "Омоҕой Баайы кытта кэлсибит Аан Эрэһэ ойуун диэн баарыттан Нам диэн төрүөн, кинилэр билиҥҥи Нам сиригэр олохсуйаллар"[1]

Историк Василий Николаевич Иванов 1642 сыллааҕы биэрэпис матырыйаалларын үөрэтэ сылдьан, Нам буолаһыгар Нам уолаттара Ибей Намов уонна Мымах Намов диэннэр баалларын булбут. Мымах диэн кинээс олоро сылдьыбыт. Кини аҕата Нам диэн ааттаах киһи эбит.

Филолог Ньургун Михайлович Иванов быһаарыытынан, Нам диэн аат монгол тылыттан төрүттээх, «намыһах, намтал; чуумпу, холку, намыын» диэн суолталаах. Багдарыын Сүлбэ онтон сиэттэрэн, «Нам оҕонньору дьоно холкутун, намыынын бэлиэтээн, хайҕаан, итинник ааттаабыт буолуохтарын сөп»[2] диэбитэ.

Биллиилээх дьон[уларыт]

Намтан төрүттээх биллэр дьон:

Нам улууһуттан тахсыбыт талааннаах дьон:

Худуоһунньуктар: Е. М. Шапошников, Е. С. Сивцев, В. С. Парников, В. В. Петров, А. Е. Евстафьев, Е. Н. Винокурова, А. И. Лукин.

Самодеятельнай композитор Винокуров Захар Порфирьевич.

Искусство, култуура[уларыт]

Түмэллэр, өйдөбүнньүктэр[уларыт]

Үөрэҕирии[уларыт]

Араас[уларыт]

Туттуллубут литература[уларыт]

  1. Сэһэн Боло. «Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо». — Дьокуускай, 1938 — 5-7696-0466-2
  2. Багдарыын Сүлбэ: «Улуустар ааттара». — Дьокуускай, 2001. — 89 с.

Ыйынньыктар[уларыт]