Түүр омуктар

Түүр омуктар к·ы·у
	Түүр тыллара ил туруктаах дойдулара уонна оптонуомуйалаах өрөгүйүөннэрэ.
Ахсааннара
	165 мөлүйүөнтэн тахса Бу дойдулар түүрдэр төрүт сирдэрэ эбэтэр иммигрант быhыытынан бааллар: Узбекистан, Азербайджан, Казахстан, Кыргыстаан, Туркменистан, Хотугу Кипр Турок Өрөспүүбүлүкэтэ, Кытай (Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона), Монголия, Арассыыйа, Иран, Болгария, Молдова (Гагаузия), Ирак, Сирия, Греция, Румыния, Арҕааҥҥы Европа (Германия, Франция, Великобритания, Нидерландылар, Бельгия, Швеция), АХШ, Канада, Афганистан, Пакистан, Австралия, Финляндия, Венгрия, Польша, Турция, Беларусь уонна Украина.
Олорор сирдэрэ
	Кыра Азия уонна Орто Илин, Кавказ, Орто Азия, Илиҥҥи Европа уонна Балкааннар, Сибиир, Арҕааҥҥы Кытай, Арҕааҥҥы Монголия уонна иммигрант түмсүүлэрэ Австралия, Хоту Америка уонна Арҕааҥҥы Европа дойдуларыгар бааллар.
Тыллара
	Түүр тыллара.
Итэҕэллэрэ
	Тенгринизм, ислам, христианство, буддизм, иудаизм, шаманизм, атеизм, агностицизм уонна синкретизм.

Түүр омуктар (атыннык түүр дьоно эбэтэр түүрдэр) диэн Евразия хоту, киин уонна арҕаа өттүлэригэр олорор түүр тылларынан саҥарар уруулуу омуктар.

Омуктар

Түүр омуктар ахсааннарыгар киирсэллэр:

Онтон таhынан, былыргы, билигин суох хуннулар, кыпчактар, авардар, булгардар, хуннар уонна хазардар эмиэ түүр омуктар этилэр.

Олорор сирдэрэ

Түүр омуктар олус киэҥ сиргэ тарҕанан олороллор: Илин Европаттан уонна Сир ортотунааҕы байҕалтан Сибииргэ уонна арҕаа Кытайга дылы.

Ордук элбэх түүр дьоно олороллор Арҕаа уонна Орто Азияҕа, Арассыыйаҕа, Кытайга, хоту Иракка уонна хоту Ираҥҥа.

Билиҥҥи кэмҥэ алта тутулуга суох түүр илэ баар: Азербайджан, Казахстан, Кыргыстаан, Турция, Туркменистан уонна Узбекистан. Ил суверенитеттаах түүр автономиялара Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр (Саха Сирэ, Тыва, Хакасия, Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ, Татарстан, Башкортостан, Чувашия, Кабардино-Балкария, Карачаево-Черкесия, Крым), Кытайга (Синьцзянь-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона) уонна Молдоваҕа (Гагаузия). Түүр дьоно олорор өрөгүйүөннэрэ дойдуларынан Иран, Ирак, Грузия, Болгария, Македония, Греция, Тадьикистан, Афганистан уонна Монголия буолаллар.

Арҕаа Европа уонна Америка дойдуларыгар, уонна Австралияҕа түүрдэр иммигрант быhыытынан тиийэн олороллор.

«Түүр» аат

«Түүр» («түрк») аат аан бастаан алтыс үйэҕэ күөх түүрдэр ааттарыгар сыhыаннаах ахтыллар. Кытай императора 585 c. Ишбара күөх түүрдэр хааннарыгар суруйбут суругугар, кинини «Улуу түүр хаан» диэн ааттыыр. Орхуон бэлиэ суруктарыгар (735) «түрк» уонна «түрүк» диэн тыллар бааллар.

История

Түүр тыллара

Сүрүн ыстатыйа: Түүр тыллара

Түүр тыллара алтайскай теориянан тунгус-маньчжур уонна монгол тылларын кытары алтаай тылларын ыалыгар киирэллэр.

Хас биирдии тюрколог бэйэтин классификациятын оҥорор идэлээх, ол иһин биир уопсай классификация суох. Ол эрээри саҥа классификациялар үксэтинэн уруккутааҕылар саҥардыылара буолаллара. Онон, барытын тэҥнээн көрдөххө маннык классификация тахсыан сөп:

огуус ветвэ — арҕаа группата (турок, азербайджан, гагауз тыллара), илин группата (туркмен, хорасан түүрүн тыллара);
карлук ветвэ — хорезм группата (узбек, уйгуур, салаар, илии түүр тыллара) уонна халадж тылын туспа группата;
кыпчаак ветвэ — нагаай группата (казах, каракалпаак, нагаай, добруджататар, юрта-татаар, алабугат-татаар, карагаш тыллара), Поволжье группата (татаар, башкиир тыллара), половец группата (огуус подгруппата — Крым татаар уонна караим тыллара, кавказ подгруппата — карачаай-балкаар уонна кумык тыллара) уонна кыргыыс тылын туспа группата;
саха ветвэ;
Сайаан ветвэ — степь группата (тыва, цэнгэль, күөх манчаак тыллара) уонна тайҕа группата (тофа тыла эрэ баар);
Куорунай Алтаай ветвэ (хоту уонна соҕуруу алтаай тыллара);
хакаас ветвэ (хакаас, сарыг-югур уонна фуюй кыргыыс тыллара);
булгаар ветвэ (чуваш тыла эрэ баар).

Руналар илин Монголияттан уонна Илин Туркистантан арҕаа Балкааннарга дылы булуллаллар. Булуллубут бэлиэ суруктар үксүлэрэ VIII — X үйэлэрдээҕилэр. Түүр алпабыыттара түөрт бөлөххө арахсаллара, олортон Орхон бөлөҕө ордук биллиилээх.

Кэлин түүр тыллара араб, кирилл уонна латин алпабыыттарыгар көспүттэрэ.