Татарстаан

Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтэ (тат. Татарстан Республикасы) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. 1920 с. ыам ыйын 27 к. Татаар Социалистическай Сэбиэскэй Өрөспүүбүлүкэ тэриллибитэ.

Киин куората — Каһаан. Татарстаан Киров, Ульянов, Самара, Оренбург уобаластарын кытта, ону таһынан Башкортостааны, Марий Эли, Удмуурт Сирин уонна Чуваш Сирин кытта сыста сытар.

Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтин Конституциятынан "Татарстаан" уонна "Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтэ" диэн ааттар тэҥнэр.

Устуоруйата

Былыр бу сиргэ киэҥник биллэр, Илиҥҥи Дьобуруопа биир күүстээх дойдута - Волгатааҕы Булҕаар баар этэ. Былыргы булҕардар бу сиргэ Орто Азияттан көһөн кэлбиттэрэ биллэр. Сабаҕалааһын быһыытынан булҕаардар былыргы гуннарга уруулуу омуктар. Чопчу түүр омук буолаллара биллэр.

Кэлин, Хазар Каганата үөскээбитигэр уонна күүһүрбүтүгэр, болгардар хазардарга баһыйтараллар. X. үйэҕэ Булгарияҕа Багдад султанын илдьитэ Ибн Фадлан кэлэр. Ибн Фадлан Булгарияҕа исламы тарҕатар. Формально Булгария хаана аны Багдад султаныттан тутулуктаах буолар.

1224 с., нуучча-кыпчак сомоҕолоспут сэриитин кыайан баран, Дьэбэ-нойон уонна Сүбэдэй-багадур икки түмэннээх Булгарияҕа тиийэллэр (Киин Азияҕа төннөн иһэн). Манна тиийэн баран моҕол-түрктэр булгардартан хоттороллор. Кэлин өссө хас да сэриилээһин буолбута, ол эрээри булгардар кыайыылаах хаалан иһэллэрэ.

1235 с. моҕол-түрктэр Улуу Курултаай тэрийэллэр. Бу Курултаай ыйааҕынан Улуу Арҕааҥҥы Сэрии саҕаланар. 1236 с. үс түмэн күүһүнэн Волга Булгарията моҕол-түрктэргэ бас бэринэр.

Араас кэмҥэ Волга Булгарията араас киин куораттаах этэ. Ордук биллэллэр Болгар уонна Билэр куораттар.

Моҕол-түрк сэриилээһинин кэнниттэн Булгария Дьүүчи Улууһугар (Алтан Ордуу) киирэр.

XV. ү. саҕаланыытыгар (Дьучи Улууһа ыһыллар кэмэ) Улуу-Мухаммад Казан ханлыгын тэрийэр. 1445 с. Улуу-Мухаммад Москубаны бас бэриннэрэр. Каһаан ханлыга күүһүрэр.

XVI. ү. саҕалаан, нууччалар сирдэрэ холбоспутун кэннэ, Москуба Каһааны кытта сэриини саҕалыыр, ол түмүгэр, 1552 с. IV. Уйбаан Каһаан куораты сэриилээн ылар. Мантан ыла нуучча сирдэрэ (Русь) Арассыыйа буолаллар.

Арассыыйа иһигэр Каһаан сирдэрэ Каһаан ыраахтааҕылыга, онтон Каһаан губернията диэн ааттана сылдьыбыттара. 1920 с. Татаар Социалистическай Сэбиэскэй Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллэр.