Саха тыла

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Саха тыла
Дойдулар:
Регион: Саха Сирэ, Хабаровскай кыраай, Иркутскай уобалас, Магадан уобалаһа, Красноярскай кыраай, Камчаатка, Приморье, Москва, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Новосибирск уонна да атыттар.
Total speakers: 480 000 курдук (2010 с. туругунан)[1]
Language family: Алтай тыллара
 Түүр тыллара
  Хотугулуу-илин түүр
   Саха тыла 
Суруга: Кирилл алпабыыта
Латин алпабыыта 
Ил суолталаах
Ил статустаах: Саха Сирэ
Салайыллар: no official regulation
Language codes
ISO 639-1: none
ISO 639-2: sah
ISO 639-3: sah 
Yakut and Dolgan languages.png

Саха тылын (халлаан күөх) уонна Долгаан тылыын (от күөх) тарҕаныытын хаартата

Саха тыла диэн сахалар тыллара, түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай тыла. Саха тылынан өрөспүүбүлүкэҕэ олохтоох эбээннэр, эбэҥкилэр, юкагирдар кэпсэтэллэр, сорох олохтоох нууччалар билэллэр. Маны таһынан саха тылын түөлбэ барылын быһыытынан долгааннар тыллара билиниллэр. 2010 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Россияҕа саҥарар киһи ахсаана 450140 эбит.[2]

Саха алпабыыта[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Кирилл алпабыыта[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

А а Б б В в Г г Ҕ ҕ Д д Дь дь Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м
Н н Ҥ ҥ Нь нь О о Ө ө П п Р р С с
Һ һ Т т У у Ү ү Ф ф Х х Ц ц Ч ч
Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Латыын алпабыыта (Бастакы вариана)[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

A a B b Ch ch D d Dʻ dʻ E e F f G g
Gʻ gʻ H h I i J j K k L l M m N n
Ng ng Nʻ nʻ O o Oʻ oʻ P p Q q R r S s
Sh sh T t U u Uʻ uʻ V v X x Y y Z z
ʼ

Латыын алпабыыта (иккис вариана)[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

A a B b D d E e F f G g H h I i
J j K k L l M m N n O o P p Q q
R r S s T t U u V v X x Y y Z z
D‘ d‘ G‘ g‘ N‘ n‘ O‘ o‘ U‘ u‘ Ch ch Sh sh ng

Латыын алпабыыта (Түүрдүү)[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

A a B b C c Ç ç D d E e F f G g
Ğ ğ H h X x I ı İ i J j K k L l
M m N n Ň ň Ñ ñ O o Ö ö P p R r
S s Ş ş T t U u Ü ü V v Y y Z z

Саха тылын дорҕоонноро уонна суруллуулара[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Кириллица Аата IPA быһаарыылар
А а а /a/
Б б бэ /b/
В в вэ /v/ Нуучча тылыттан киирии тылларга эрэ туттуллар
Г г гэ /g/
Ҕ ҕ ҕэ /ɣ/, /ʁ/
Д д дэ /d/
Дь дь дьэ /ɟ/
Е е е /e/, /je/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ё ё ё /jo/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ж ж жэ /ʒ/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
З з зэ /z/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
И и и /i/
Й й йот /j/, /j̃/
К к ка /k/, /q/
Л л эл /l/
М м эм /m/
Н н эн /n/
Ҥ ҥ эҥ /ŋ/ Лигатура «НГ» (заднеязычное «Н»)
Нь нь эньэ /ɲ/ «сымнатыы бэлиэлээх Н» (сымнаҕас «Н»)
О о о /o/
Ө ө ө /ø/ «туорайдаах О» (ниэмэс «Ö» майгынныыр)
П п пэ /p/
Р р эр /r/
С с эс /s/
Һ һ һэ /h/ Ааҥыл эбэтэр ниэмэс «H» курдук
Т т тэ /t/
У у у /u/
Ү ү ү /y/ «Көнө У» (ниэмэс «Ü» курдук)
Ф ф эф /f/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Х х ха /x/
Ц ц цэ /ʦ/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ч ч че /c/
Ш ш ша /ʃ/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Щ щ ща /ɕː/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ъ ъ кытаанах бэлиэ /◌./ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ы ы ы /ɯ/
Ь ь сымнатар бэлиэ /◌ʲ/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Э э э /e/
Ю ю ю /ju/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Я я я /ja/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар


1. Саха тыла сүүрбэ аһаҕас дорҕоонноох: а, аа, о, оо, э, ээ, ө, өө — киэҥ; и, ии, ы, ыы, у, уу, ү, үү — кыараҕас; иэ, үө, ыа, уо — дьуптуон.

2. Саха тыла сүүрбэ бүтэй дорҕоонноох: б, г, ҕ, д , дь, й (j), л, м, н, нь, ҥ, р, һ — ньиргиэрдээх; к, п, с, т, х, ч — ньиргиэрэ суох.

3. Уһун аһаҕас, дьуптуон уонна хоһулаһар бүтэй дорҕоон сурукка икки буукубанан суруллар, холобур: таас, туус; ыар, иэс, уос, үөс; аттаах,муннук.

4. Хоһуласпыт ньнь бүтэй дорҕооҥҥо биир сымнатыы бэлиэтэ суруллар, холобур: оонньоо, оҕонньор, булгунньах, чаанньык.

5. Мурун [j] дорҕооно сурукка й буукубанан бэлиэтэнэр.

Саха тылын статуһа[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

1992 с. Муус устар 4 к. Саха Өрөспүүбүлүкэтин саҥа Төрүт Сокуона ылыллыбыта. Төрүт Сокуон 46-c ыстатыйатыгар «Саха өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай тылларынан саха уонна нуучча тыла буолаллар. Эмиэ манна » 52-с ыстатыйаҕа: «Cудаарыстыба эбээһинэстээх: норуот сувереннай быраабын харыстыыр, кини төрөөбүт тылын, төрүт култууратын уонна норуот быһыытынан уратытын чөлүгэр түһэрэр уонна сайыннарар».
1992 сыл алтынньы 16 к. оччотооҕу Верховна Сэбиэт XV сессията «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тыллар тустарынан» Сокуону ылыммыта.
1993 с. «Тыллар тустарынан Сокуону» олоххо киллэрии государственнай программата оҥоһуллан, Ил Түмэҥҥэ киирбитэ.
Олунньу 13 күнэ – саха норуотун сырдатааччы Семен Андреевич Новгородов төрөөбүт күнэ – СӨ бастакы Президена М.Е. Николаев ыйааҕынан «Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ» диэн ааттаммыта.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтин территориятыгар олорор гражданнар өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай тылларынан үөрэнэр, ону кытта үөрэхтээһин систиэмэтэ биэрэр кыаҕын уонна усулуобуйатын иһинэн үөрэнэр тылларынан талар бырааптаахтар».

Академик П.А. Слепцов судаарыстыбаннай тыл өйдөбүлүн маннык быһаарар:

  • Туттуллар эйгэтэ муҥутуур кэҥээбит, государство олоҕун бары таһымыгар толору үлэлиир, политика, производство салааларын, үөрэх култуура, наука эйгэтин хааччыйар тыл;
  • Харыстанар бигэ нуормалаах тыл;
  • Араҥаламмыт араас истииллээх, үрдүк култууралаах литературнай тыл буолар.

Өссө маны көр[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Быһаарыылар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]