Саха суруга

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Перейти к навигации Перейти к поиску
Новгородов алпабыытынан суруллубут сурук бичик фрагмена

Саха тылын суруга XX ү. дылы хас да көрүҥнээх этэ. Бастакы системаламмыт саха алпабыытын Семен Новгородов 1917 c. айбыта, Омуктар икки ардыларынааҕы фонетик алпабыыкка олохтоноро. 1929 c. Новгородов алпабыыта Унификацияламмыт түүр алпабыытыгар уларытыллыбыт. 1939 c. Кирилл алпабыыта ылыныллыбыт.

Эрдэтээҕи алпабыыттар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Норуот сэһэннэриттэн көстөрүнэн уонна тыл көрдөрөрүнэн сахалар нууччалар кэлиэхтэрин инниттэн сурук туһунан өйдөбүллээхтэр. Ол гынан баран оччотооҕу кэмтэн туох да сурук пааматынньыга хаалбыта көстубэт

Нууччалар кэлбиттэриттэн да кэнниттэн ыраахтааҕы былааьын национальнай политката сахаларга сурук үөскүүрүгэр кыах биэрбэт этэ. Сахалар ортолоругар христианствоны ситиьиилээхтик тарҕатар эрэ туһуттан таҥара дьиэтин үлэһиттэрэ 1819 с. аан бастаан христианскай итэҕэл сүрүн кинигэтин - катехизиһы кылгатан сахалыы тылбаастаан бэчээттэтэргэ күһэллибиттэрэ.

Кинигэ Иркутскайга тахсыбыта, сахалыы тылбааьыгар оччотооҕу нуучча алфвитын туох да уларытыыта суох туһаммыттара.

Бу кинигэни таҥара дьиэлэригэр аҕабыттар эрэ туһаналлара. Тылбааһа даҕаны бэрт мөлтөх этэ. Тылбаас уонна онно туттуллубут алфавит авторынан Өлүөхүмэ аҕабыта Георгий Попов диэн ыйаллар

1851 сыллаахха Отто фон Бөтлингк диэн улахан үөрэхтээх киһи аан дойдуга аатырбыт "Сахалар тылларын туһунан" (Über die Sprache der Jakuten) диэн дьоһуннаах научнай грамматиканы ниэмэстии тылынан суруйан бэчээттэпитэ. Онно кини оҥорбут алпабыыта баара. Академик Отто фон Бөтлингк алпабыыта кэнники сахалыы алпабыыттары тупсаран оҥорорго тирэх буолбута.

Бастакы латыын алпабыыта (Новгородов алпабыыта)[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Новгородов алпабыыта, 1929

Советскай былаас бастакы сылларыгар үөрэҕэ суох саха киэҥ маассатын сурукка үөрэтэргэ нууччалыы алпабыыт табыгаһа суоҕа биллибитэ. Саха тылын доҕооннорун таба көрдөрунэн, латынныы алпабыыт быдан ордук курдуга.

Латынныы алпабыыт буукубаларын туһунан, сахалыы алпабыыт 1917 сыллаахха тыл үөрэхтээҕэ саха киһитэ Семён Андреевич Новгородов оҥоробута. Бу алпабыыт ааҕарга–суруйарга уустуктардааҕа, онон төһө да үтүө суолталааҕын иһин уһуннук туттуллубатаҕа.

Иккис латыын алпабыыта (Яҥалиф)[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

1929 сыллаахха латынныы алпабыытка олоҕурбут тупсарыллыбыт алпабыытка киирии буолбута. Кини уон сыл сулууспалаабыта.

1929-1939 сыллардааҕы саха латин алпабыыта[1]

A a B в C c Ç ç D d E e G g Ƣ ƣ
H h I i J j K k L l Lj lj M m N n
Nj nj O o Ɵ ɵ P p Q q R r S s
T t U u Y y Ь ь '

Саха кирилл алпабыыта, 1939 сылтан ыла[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Онон 1939 сыллаахха нууччалыы алпабыыт буукубаларын туттарга тиийбиппит.

А а Б б В в Г г Ҕ ҕ Д д Дь дь Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м
Н н Ҥ ҥ Нь нь О о Ө ө П п Р р С с
Һ һ Т т У у Ү ү Ф ф Х х Ц ц Ч ч
Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Сигэлэр[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  1. Saqa tьla: Maꞑnajgь oskuolaƣa yөrener kinige: Grammaatьka uonna Orpograapьja. Bastakь caaha (Саха тыла: Маҥнайгы оскуолаҕа үөрэнэр кинигэ: Граммаатыка уонна Орпограапыйа. Бастакы чааһа) / Siipsep M.K.. — Çokuuskaj: Sudaarьstьba Saqa Sirineeƣi Beceettiir Suuta (SSSBS), 1935. — 56 с.