Саха сирин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы устуоруйата

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Перейти к навигации Перейти к поиску

Саха сирин администрацияларынан уонна территорияларынан араарыы устуоруйата.

1638 — 1775 сыллар Якутскай уезд[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Билиҥҥи Саха сирин территорията Арассыыйа састаабар 1630 - 1640 сыллардаахха киирбитэ. 1638 сылга диэри бары саҥа көстүбүт сирдэри Арассыыйа администрацията Енисейскай уезд састаабар киллэрэр этэ.

1638 сыл атырдьах ыйыгар Якутскай уезд (бойобуодустуба) тэриллэр, киинэ Ленскэй острогка (билигин Дьокуускай куорат) (Уезд администрацията Дьокуускайга 1641 сыл от ыйыгар кэлбитэ). Уезд састаабар Баай Күөлтэн илиндиэкки көстүбүт сирдэр бары киирбиттэрэ. Биллэн турар, уезд илиҥҥи уонна соҕурууҥҥу чэрчитэ быһаарылла илик этэ.[1]

1640 сылларга уезд иһигэр 35 буолас тэриллэр: Атамай, Батулу, Боотур Уус, Байаҕантай, Бөтүҥ, Бордоон, Бороҕон, Бояназей, Гурмен, Дүпсүн, Дьөппөн, Хаҥалас, Малдьаҕар, Мэҥэ, Модут, Нам, Наахара, Нөрүктээйи, Үөдэй, Олес, Өргүөт, Өспөх, Подгороднай, Скорул, Сылаҥ, Тоҕус, Хатылы, Хатырык, Чэриктээй уонна Чүмек.

Итинник тутул 1720 сылларга диэри тиийбитэ.[2]

1708 сыл ахсынньы 28 күнүгэр Якутскай уезд саҥа тэриллибит Тобольскай куоракка кииннээх Сибиир губерниятыгар киирэр.[2]

1719 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр Сенат уурааҕынан Сибиир губернията үс провинцияҕа архсыбыта. Якутскай уезд Тобольскай провинцияҕа киирэр.

1724 сыл сэтинньи 26 күнүгэр Тобольскай провинцияттан арахсыбыт Иркутскай провинцияҕа киирэр.[3][4]

1731 сыл муус устар 29 күнүгэр «Об образовании самостоятельного Охотского правления» диэн Сенат уурааҕынан Якутскай уезд састаабыттан Охотскай салалта (Охотское правление), киинэ Охотскай острогка. Бу салалтаҕа Лаамы кытылын барытын, Үт сирин, Камчаатканы уонна Курил арыылары киллэрбиттэрэ.[4][5][6].

1764 сыл алтынньы 19 күнүгэр Якутскай уезд саҥа тэриллибит Иркутскай губерния састаабар киирэр.

1773 сыл кулун тутар 23 күнүгэр Иркутскай губернатор уураҕынан Үт сирэ Охотскай салалтаттан Якутскай уезд састаабар киирэр.

1775 — 1783 сыллар. Иркутскай губерния Якутскай провинцията[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

1775 сыл тохсунньу 31 күнүгэр «О новом разделении Иркутской губернии на провинции, воеводства и комиссарства» диэн саҥа сокуонунан Иркутскай губерния састаабар Якутскай провинция тэриллэр. Кини састаабар киирбиттэр:

  • Алдан бойобуодустуба (киинэ — Амма слобуодата (кэмнээх)), Боотур Уус, Бороҕон уонна Мэҥэ улуустар, Байаҕантай буолаһа, Маайа, Бута уонна Томтор кыстыктар, Өймөкөөн сирэ уонна Үт острога.
  • Биэс комиссарство (уһук сытар территориялары салайар сыаллаах):
    • Үөһээ Бүлүү (Верхневилюйское)
    • Үөһээ Дьааҥы (Верхоянское)
    • Эдьигээн (Жиганское)
    • Өлүөхүмэ (киинэ — Өлүөхүмэ острога) (Олекминское)
    • Орто Халыма (Среднеколымское)[7][2][8][9]

1783 сылга диэри Якутскай провинцияҕа саҥа тэриллибит Киренскай бойобуодустуба уонна Илим комиссарство бас бэринэр этилэр.[2]

1783 — 1796 сыллар. Иркутскай наместничество Якутскай уобалаһа[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

1783 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Ыраахтааҕы уурааҕынан Иркутскай наместничество тэриллэр, састаабар түөрт уобалас, ол иһигэр 1784 сыл кулун тутар 14 күнүттэн Якутскай провинцияттан тэриллибит Якутскай уобалас. Комиссарство оннугар биэс уезд тэриллибит:

1796 — 1805 сыллар. Иркутскай губерния Якутскай уезда[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

1796 сыл ахсынньы 12 күнүгэр «О новом разделении государства на губернии» диэн Ыраахтааҕы уурааҕҕа тахсар, ол уурааҕынан 1797 сыл кулун тутарыгар Иркутскай наместничество губерния буолбута, уобаластар, ол иһигэр Якутскай, — уезд булбуттара, уездтар комиссарство буолбуттара.[2]

1803 сыл атырдьах ыйын 11 күнүнээҕи уураҕынан Якутскай уездка сэттэ комиссарство тэриллэр:

  • Амма (Амгинское)
  • Үөһээ Бүлүү (Верхневилюйское) (киинэ — Үөһээ Бүлүү)
  • Эдьигээн (Жиганское) (киинэ — Эдьигээн куорат)
  • Зашиверскай (Зашиверское)
  • Өлүөхүмэ (Олёкминское)
  • Орто Халыма (Среднеколымское)
  • Үт (Удское).

1805 — 1851 сыллар. Иркутскай губерния Саха уобалаһа[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

1805 сыл муус устар 22 күнүгэр Якутскай уездтан Саха уобалаһа (Якутская область) тэриллэр. Бу уурааҕынан Эдьигээн уонна Зашиверскай комиссарстволар холбонон Үөһээ Дьааҥы (Верхоянское) комиссарство үөскэппиттэрэ, Амма уонна Үт — Якутскай комиссарство.[10]

1822 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр «Положение об управлении Сибирскими губерниями» диэн уурааҕынан Саха уобалаһа биэс уокурукка арахсыбыта:

  • Үөһээ Дьааҥы (Верхоянский) (киинэ - Верхоянскай куорат)
  • Бүлүү (Вилюйский) (киинэ - Бүлүү куорат)
  • Өлүөхүмэ (Олёкминский) (киинэ — Өлүөхүмэ куорат)
  • Орто Халыма (Среднеколымский) (кэнники — Халыма (Колымский))
  • Якутскай[11]

1849 сыл ахсынньы 2 күнүгэр уобалас састаабар уокурук бырааптаах Охотскай кыраай киирэр.

1851 — 1922 сыллар. Якутскай уобалас (губерния)[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

1851 сыл атырдьах ыйын 16 күнүгэр «Положение об управлении Якутской областью» диэн уурааҕынан Якутскай уобалас Иркутскай губерния састаабыттан таһаарыллыбыта уонна 1852 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Илин Сиибиир генерал-губернаторство састаабар губерния бырааптаах уобалас буолбута.[12]

1857 сыл алтынньы 31 күнүгэр Үт сирэ (Охотскай кыраай) Якутскай уобаластан Приморье уобалаһыгар бэриллэр.[2]

1897 сыл ахсынньы 16 күнүгэр уобалас салалтатын быһаарыытынан буоластар тэриллибиттэрэ: Бүлүү уокуругар — Ньурба, Өлүөхүмэ уокуругар — Нохтуйскай уонна Чокуур, Якутскай уокуругар — Амма, Иһит, Павловскай уонна Покровскай.[13]

1917 сыллаахха Бүлүү уокуругун састаабар сээтэ улуус киирэр этэ: Үөһээ Бүлүү, Арҕаа Бүлүү, Марха, Ньурба, Орто Бүлүү, Сунтаар уонна Хочо.[14]

1920 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр Якутскай уобалас губерния буолбута, уокуруктар — уезд буолбуттара.

1922 сыл кулун тутар 30 күнүгэр Приамурье кэмнээх проавительствота уураах таһаарбыт Саха уобалаһа киниэхэ бас бэринэр диэн.[15]

1922 — 1991 сыллар. Саха АССР[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

1991 сылтан. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Быһаарыылар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  1. Амурская область. География. Сайт Правительства Амурской области. Тургутулунна 16 Балаҕан ыйын 2009.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Органы управления и самоуправления. Архивная служба Республики Саха (Якутия) (23 Тохсунньу 2008). Тургутулунна 19 От ыйын 2009.
  3. От земства — к собранию. Законодательное собрание Иркутской области. — Историческая справка. Тургутулунна 18 От ыйын 2009.
  4. 4,0 4,1 Память Якутии. Национальный архив Республики Саха (Якутии). Тургутулунна 16 Атырдьах ыйын 2009.
  5. Справка об административно-территориальном делении Камчатской области. Портал губернатора и Правительства Камчатского края. Тургутулунна 26 От ыйын 2009.
  6. История Сибири. т. 2. М., 1962
  7. Петухова З. (2002)
  8. Областное по городским делам присутствие. Архивная служба Республики Саха (Якутия) (24 января 2008). Тургутулунна 16 Балаҕан ыйын 2009.
  9. Комиссары. Архивная служба Республики Саха (Якутия) (24 января 2008). Тургутулунна 16 Балаҕан ыйын 2009.
  10. Частные комиссары. Архивная служба Республики Саха (Якутия) (24 января 2008). Тургутулунна 16 Балаҕан ыйын 2009.
  11. Окружные управления и исправники. Архивная служба Республики Саха (Якутия) (24 января 2008). Тургутулунна 16 Балаҕан ыйын 2009.
  12. Якутское областное управление (1805—1919). Архивная служба Республики Саха (Якутия) (24 Тохсунньу 2008). Тургутулунна 19 От ыйын 2009.
  13. Крестьянские волостные правления (1898-1917). Архивная служба Республики Саха (Якутия) (24 января 2008). Тургутулунна 16 Балаҕан ыйын 2009.
  14. История города Вилюйск. Viluisk.ru Официальный сайт администрации МО "Город Вилюйск". Тургутулунна 16 Балаҕан ыйын 2009.
  15. Грачёв Г. (2005)