1822

Туох буолбута

• Тохсунньу 26 — Сибиир генерал-күбүрүнээтэрэ М.М. Сперанскай Сибииргэ реформаны саҕалаабыт: икки аҥыы Арҕаа уонна Илин диэҥҥэ араарбыт. Саха уобалаһа 5 уокуруктаммыта: Дьокуускай, Өлүөхүмэ, Бүлүү, Дьааҥы уонна Халыма. Сибиир кэскилигэр ордук күүскэ кини ыраахтааҕыга баттаппыт икки докумуона сабыдыаллаабыттара: «Учреждение для управления сибирских губерний» уонна «Устав об управлении инородцев». Сперанскай Сибиир төрүт олохтоохторун үс бөлөххө араарбыта: биир сиргэ олохтоох (оседлое), көс (кочевое) уонна дьиэтэ суох (бродячее).
• Кулун тутар 15 — Александр I ыраахтааҕы Арассыыйа судаарыстыбатын сэбиэтэ «Об отсылке крепостных людей за дурные поступки в Сибирь на поселение» оҥорбут докумуонун бигэргэппит.
• Кулун тутар 24 — (атын дааннайынан кулун тутар 27 күнүгэр) Дьокуускайга Саха уобалаһын салайа статскай сүбэһит уонна хабалыар Дмитрий Рудаков кэлбит. Дуоһунаска 1824 сыл алтынньытыгар диэри олорбут. Дьокуускайга өлбүт.
• Ыам ыйын 24 — Эквадор Испанияттан тутулуга суох буолбут.
• Атырдьах ыйын 14 — Арассыыйаҕа кистэлэҥ уопсастыбалары бобор, масон ложаларын сабар туһунан ыйаах тахсыбыт. Чиновниктартан барыларыттан батынар сурук ылбыттар.

• Балаҕан ыйын 7 — Бразилия Португалияттан тутулуга суоҕун биллэрбит.
• Балаҕан ыйын 27 — Жан-Франсуа Шампольон Розетта тааһын суруктарын аахпытын туһунан Франция суругун-бичигин академиятыгар кэпсээбит. Бу гранодиорит диэн хара көһөҥө тааска Эгиипэккэ Птолемейдар (гириэктэр) баһылаан олорор кэмнэригэр б. э. и. 196 сыллаахха икки тылынан (эгиипэт уонна былыргы гириэк) тиэкис суруйбуттар. Бу таас былыргы Эгиипэт иероглифтарын ааҕарга сүрүн төһүү буолбута.

Төрөөбүттэр

• Ахсынньы 27 — Луи Пастер (28.09.1895 өлб.) — аныгы вакцинация олугун уурбут Франция микробиолога уонна химигэ.
• От ыйын 22 — Грегор Иоганн Мендель — Австрия биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут учуонай.