Дагестаан

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Дагестаан

Дагестаан былааҕа Дагестаан дьаралыга
Дагестаан былааҕа Дагестаан дьаралыга
Map of Russia - Republic of Dagestan (2008-03).svg
Киинэ Махачкала
Иэнэ 50 300 км²
Дьонун ахсаана 2 711 679 человек (2009)
Федеральнай уокуруга Соҕуруу
Экономическай оройуона Хоту Хапхаас
Ил тыла нуучча, агул, авар, азербайдьан, чечен, даргин, кумык, лак, лезгин, ногай, рутул, табасаран, тат, цахур
Президент Муху́ Алиев
Дьаhалта баhылыга Шамиль Зайналов
Сокуон таhаарар былаас баhылыга Магомед Сулейманов
Кэм зоната MSK (UTC+3, сайын UTC+4)

Дагестаан Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: Республика Дагестан) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Махачкала.

Географията[уларыт | куодун уларытыы]

Республика Хоту Хапхаас хайаларыгар сытар.

Кэм зоната[уларыт | куодун уларытыы]

Map of Russia - Moscow time zone.svg

Дагестан Москва кэм зонатыгар (MSK/MSD) сытар. UTC уларыйыыта +0300 (MSK)/+0400 (MSD).


Өрүстэр[уларыт | куодун уларытыы]

Дагестан хаартата

Республикаҕа 1,800 тахса өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ:

Күөллэр[уларыт | куодун уларытыы]

Дагестан Каспий байҕалга кытылын линиятын уhуна 400 км.

Хайалар[уларыт | куодун уларытыы]

Республика улахан өттө хайалаах сир, соҕуруу Хапхаас хайалара бааллар. Үрдүкү чыпчаала Базардүзү хайа 4,466 м.

Сир баайдара[уларыт | куодун уларытыы]

Дагестан сирин баайдара: ниэп, айылҕа гааhа, чох.

Климата[уларыт | куодун уларытыы]

  • Тохсунньу орто температурата: +2 °C
  • От ыйын орто температурата: +30 °C
  • Сыллааҕы сөҥүү орто таhыма: 200 мм (хоту сыhыыларга), 800 (хайаларга)

Дьоно[уларыт | куодун уларытыы]

Дьонун ахсаана — 2711,7 тыh. киhи (2009). Тыа сирин олохтоохторо 57,6 %, куорат олохтоохторо 42,4 % (2009). Дьон чиҥэ — 53,9 чел./км² (2009). Республика дьаhалтата билиитинэн, кини таhыгар 700 тыh. дагестаннар олороллор.

Дагестан омуктара тылларынан түөрт араас бөлөххө киирэллэр.

Итэҕэллэринэн 96 % мусулмааннар, 4 % христианнар.

Омук 2002 с. ахсаана,
тыh. к.
Авардар 758,4 (29,4 %)
Даргиннар 425,5 (16,5 %)
Кумыктар 365,8 (14,2 %)
Лезгиннар 336,7 (13,1 %)
Лактар 139,7 (5,4 %)
Нууччалар 120,9 (4,7 %)
Азербайдьаннар 111,7 (4,3 %)
Табасараннар 110,2 (4,3 %)
Чеченнар 87,9 (3,4 %)
Ногайдар 36,2 (1,4 %)
Рутуллар 24,3 (0,9 %)
Агуллар 23,3 (0,9 %)
Цахурдар 8,2
Эрмээннэр 5,7
Татаардар 4,7
Украиннар 2,9
Дьэбэриэйдэр 1,5
Хайа дьэбэриэйдэрэ 1,1

Олохтоох пууннар[уларыт | куодун уларытыы]

10 тыh. тахса олохтоохтордоох пууннар
Тохсунньу 1 2008 туругунан
Махачкала 464,2 Ахты 13,2 (2003)
Хасавюрт 127,1 Бабаюрт 12,9 (2003)
Дербент 129,0 Карабудахкент 12,3 (2003)
Каспийск 102,7 Белиджи 11,6
Буйнакск 61,1 Касумкент 11,4 (2003)
Избербаш 50,8 Каякент 11,0 (2003)
Кизляр 48,0 Нижнее Казанище 11,0 (2003)
Кизилюрт 34,0 Южно-Сухокумск 10,7
Дагестанские Огни 36,0 Султан-Янги-Юрт 10,6 (2003)
Ленинкент 13,3 Ботлих 10,4 (2003)

Администрациянан араарыыта[уларыт | куодун уларытыы]

Дагестан састаабыгар 42 оройуон киирэр:

Билэ:Dagestan districts map.gif
Дагестан административнай хаартата
Муниципальнай оройуон Административнай киин
1 Агул оройуона Тпиг
2 Акуша оройуона Акуша
3 Ахвах оройуона Карата
4 Ахты оройуона Ахты
5 Бабаюрт оройуона Бабаюрт
6 Бежта оройуона Бежта
7 Ботлих оройуона Ботлих
8 Буйнакск оройуона Буйнакск
9 Гергебиль оройуона Гергебиль
10 Гумбет оройуона Мехельта
11 Гуниб оройуона Гуниб
12 Дахадай оройуона Уркарах
13 Дербент оройуона Дербент
14 Докузпар оройуона Усухчай
15 Казбек оройуона Дылым
16 Кайтаг оройуона Маджалис
17 Карабудахкент оройуона Карабудахкент
18 Каякент оройуона Новокаякент
19 Кизилюрт оройуона Кизилюрт
20 Кизляр оройуона Кизляр
21 Кули оройуона Вачи
22 Кумторкала оройуона Коркмаскала
23 Курах оройуона Курах
24 Лак оройуона Кумух
25 Леваши оройуона Леваши
26 Магарамкент оройуона Магарамкент
27 Новолак оройуона Новолак
28 Ногай оройуона Терекли-Мектеб
29 Рутул оройуона Рутул
30 Сергокала оройуона Сергокала
31 Сулейман-Сталь оройуона Касумкент
32 Табасаран оройуона Хучни
33 Тарумовка оройуона Тарумовка
34 Тлярата оройуона Тлярата
35 Унцукуль оройуона Унцукуль
36 Хасавюрт оройуона Хасавюрт
37 Хив оройуона Хив
38 Хунзах оройуона Хунзах
39 Цумада оройуона Агвали
40 Цунта оройуона Кидеро
41 Чарода оройуона Цуриб
42 Шамиль оройуона Хебда

Экономиката[уларыт | куодун уларытыы]

Оҥоруу сүрүн салаалара: тыа хаhаайыстыбата, арыгы оҥоруу, балыктааhын, төрүт идэлэр (көбүөр өрүү), ниэп хостооhун, чэпчэки уонна химия индустриялара, электроэнергия таhаарыыта.

Политиката[уларыт | куодун уларытыы]

Республика сүрүн сиэрэ — Дагестан Республикатын конституцията.

Дагестан парламена — Дагестан Республикатын дьон мунньаҕа — 72 депутаттаах, кинилэр 4 сылга талыллаллар.