Таатта улууһа

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Улуус
Таатта улууһа
Таттинский улус
Гиэрбэтэ
Coat of Arms of Tattinsky rayon (Yakutia).png
Дойду  РоссияFlag of Russia.svg Россия
Регион  Саха СирэFlag of Sakha.svg Саха Сирэ
Улуус киинэ  Ытык-Күөл
Иһигэр киирэллэр  14 олохтоох тэриллии
Улуус баһылыга  Соров Михаил Михайлович
Иэнэ  18,3 тыһ. км²
Климата  тосту континентальнай
Олохтоох дьонун ахсаана
 • Чиҥэ
 • Омуктара
 • Конфессиялар
 17 323 киһи
 0,9 киһ./км²
 сахалар
 Таҥара итэҕэлэ
Олохтоохторун аата  таатталар
Таатта улууһа Саха Сирин каартатыгар
Официальнай ситим-сир
Таатта улууһугар киирэргэ баар олоҥхоһут

Таатта диэн Саха Сирин улууһа. Административнай киинэ — Ытык-Күөл. Кулун тутар 25 күн 1930 сылтан төрүттэммитэ. Сирин иэнэ 19,0 〖км〗^(2 ). Киһитин ахсаана 16,3 тыһ. киһи(2016). Киһи ортоку олорор сааһа 30 саас.


Демография[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана

Администрацияларынан араарыы[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Таатта нэһилиэгэ (Таатта улууһа)Октябрьскай нэһилиэк (Таатта улууһа)Орто-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)Баайаҕа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)Игидэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)Тыараһа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)Дьүлэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)Уолба нэһилиэгэ (Таатта улууһа)Уус-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)Хара-Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)Даайа-Аммата, нэһилиэк (Таатта улууһа)Уус-Алдан улууһаТомпо улууһаЧурапчы улууһаУус-Маайа улууһаТаатта.PNG
Улуус иһинээҕитэ
# Нэһилиэктэр Кииннэрэ Кыра сэлиэнньэлэр Улуус

кииниттэн, км

Почта

индексэ

Олохтоох дьон

ахсаана

(2007 сыл)

1 Таатта Ытык-Күөл, улуус киинэ 0 6952
2 Октябрьскай Чөркөөх 33 1243
3 Орто-Амма Харбалаах 46 1197
4 Алдан Булуҥ 90 1180
5 Баайаҕа Томтор 60 1044
6 Дьохсоҕон Боробул Даккы 10 1036
7 Игидэй Дэбдиргэ 52 831
8 Тыараһа Кыйы 45 760
9 Амма Чычымах 60 746
10 Дьүлэй Туора-Күөл 35 654
11 Уолба Уолба 33 530
12 Уус-Амма Чымнаайы 60 520
13 Хара-Алдан Хара-Алдан 150 290
14 Даайа-Аммата Даайа-Аммата 78 219
Барыта 17 202


Устуоруйата[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Таатта, Нохуу, Баайаҕа үрэхтэри, Амма, Алдан өрүстэри баһылааһынтан, территорията быһаарыллан тэриллибит. Сыыйа Таатта сиригэр боотур уустар, баайаҕантайдар, игидэйдэр кэлэн олохсуйбуттар. Олохтоохтор «аҕа ууһа» уонна «ийэ ууһа», баайдар-дьадаҥылар диэн арахсан олорбуттар. Таатта дьоно урут-уруккуттан тимир, мас уустарынан биллэллэрэ. Ол курдук Уус Килэпиир, Уус Кылачыыс, Уус Никииппэр, Уус Торопуун, Уус Уоһук уонна да атыттар.

1630 сыллаахха Алданҥа нуучча бастакы сир арыйааччылара баар буолбуттар. 17-с үйэҕэ Таатта сиригэр дьаһааҕы хомуйуу айдаана суох ааспыта. Бас билии сыһыанын толоруу быраап ирдэбилигэр тирэҕэрбитэ. Ити кэмҥэ атыы-тутуу сыһыана сайдыбыта, нүөлсүтүүлээх сир оҥоруутугар олохтоох дьону үөрэппиттэрэ, сиринэн уонна өрүһүнэн сырыы аһыллыбыта. Таатта территориятынан саҥа сири арыйааччылар, научнай чинчийээччилэр Д. Копылов, С. Дежнёв уонна Камчатскай экспедиция чинчийээччилэрэ Г. Майдель, И. Черский, В. Беринг ааспыттара.

18-с үйэҕэ Таатта улууһугар православие киэҥник тарҕанан, норуот олоҕор-дьаһаҕар дириҥник киирбитэ. Элбэх часовня, таҥара дьиэтэ тутуллубута. Билигин ол таҥара дьиэлэриттэн Чөркөөх уонна Чычымах диэн дэриэбинэлэргэ ордон хаалбыттар.

1912 сыл ахсынньы ый 8 күнүгэр Дьокуускай уобалаһынааҕы управление 416-с нүөмэрдээх быhаарыытынан 1913 сыл тохсунньу ый бастакы күнүттэн Боотуруускай улууhу Таатта уонна Боотурускай диэн 12-лии нэһилиэктээх улуустарга араарбыттар. Губернатор бирикээhинэн 1913 сыл тохсунньу ыйын 2-с күнүттэн улуус аҕа баhылыгынан И. Е. Кулаковскай - Оонньуулаах Уйбаан анаммыта. Улуус киининэн Чөркөөх нэhилиэгэ буолбута. ЯЦИК дэкириэтигэр олоҕуран 1930 сыл кулун тутар 25 күнүттэн Ытык-Күөл кииннээх Таатта оройуона тэриллибитэ. 1960 сыл олунньу бастакы күнүттэн Таатта уонна Чурапчы оройуона саҥа Алексеевскай оройуон иhигэр киирбитэ. 1965 сыл тохсунньу 27 күнүттэн Таатта оройуонун аата Алексеевскай оройуон диэннэ уларыйбыта.

РСФСР Президиумун Верховнай Сэбиэтин укааhынан 1990 сыл атырдьах ыйын алтыс күнүттэн урукку бэйэтин аатыгар уларыйан Таатта оройуона буолбута.

Экономиката[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Улуус экономикатыгар сүрүн оруолу сылгы-сүөһү ииттии, үүт-эт астааһын ылар. Оҕуруот аһа, хортуоска, бурдук үүннэрэллэр. Улууска коллективнай тэрилтэлэр, агрофирмал ар, бааhынай хаһаайыстыбалар, олохтоох бородууксуйаны оҥорор тэрилтэлэр бааллар.

Уопсай тыа хаһаайыстыбатыгар анаммыт сир 86.2 га, итинтэн от оттуур сирэ 47,6% ылар, мэччирэҥ сир 44,4% ылар, бааhына 4,3% ылар, оhорбо 3,7% сири ылар. Бааhыналар нэhилиэктэринэн арахсаллар. Таатта улууhугар таас чох хостуур сир баар. 1963 сылтан И.В.Николаев салайыытынан Харбалаах диэн агро-бөhүөлэк тутуута саҕаламмыта. 1967 сылтан саҕалаан таас чох хостоон улууhу уонна аттынааҕы улуустары таас чоҕунан хааччайар. Сылга хостонор чоҕо 85-90 тыh.т.

Бала5ан ыйын 12 күнүгэр 2014 сылга СПК «Таатта» үүтү уларытан таhаарарга сана аныгы комбинат арыллыыта буолбута. Бырайыак уопсай сыаната 246 мөл.солкуобайы ылбыт. Биир сыл буолан баран улуус кииҥигэр төрдус көлүөнэ (4G) мобильнай интернет холбонуллубута. 2016 сыл сайыныгар Таатта улууһа 100 сааһа туоларынан сибээстээн, улуус ыһыаҕар оптоволоконнай ситим киллэриллибитэ Улууска көмө эйгэтэ сайдан иһэр. 3 сыл устата хас даҕаны аныгы сынньалаҥ эргиэн киинэ арыллыбыта: ТЦ «Алдаана», ТЦ «Махтал»,ТЦ «Таатта маркет», ТЦ «Экономъ» уо.д.а. Өссө да эргиэн-тутуу өттунэн сайда турар[1].


Үөрэҕирии[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Таатта улууһун биллиилээх дьоно[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Hero of Socialist Labor medal.png Znak Narod RSYa.png Суорун Омоллоон (Сивцев Дмитрий Кононович) (1906—2005) — Социалистическай Үлэ Геройа, саха норуодунай суруйааччыта.
OrderOfGlory1stClass.pngOrder of Glory 2nd class.jpgOrder of Glory 3rd class.jpg Петров Дмитрий Ананьевич (1921—1971) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат уордьан толору кавалера.
Неустроев Николай Денисович (1895—1929) — саха литературатын төрүттэспит суруйааччылартан биирдэстэрэ, драматург уонна прозаик.
Znak Narod RSYa.png Егорова Анна Ивановна (1915—1995) — саха биллиилээх ырыаһыта, РСФСР норуодунай артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Эртюков Иннокентий Илларионович (1916—1991) — поэт, тылбаасчыт.
Тарбахов Иннокентий Иннокентьевич (1944 төр.) — биллиилээх асчыт, «Тыгын Дархан» ресторан шеф-повара.

Сигэлэр[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]


  1. “Иллюстрированный атлас Республики Саха: новейшие карты, цифры, факты” / [авт.колл.:С.К.Аржакова(науч. рук.), В.И.Пестерев, В.М.Лыткин и др.], - Якутск : Бичик, 2012 - 232 с. Бэйэ тылбааһа.