Арбита

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
(Мантан: Иван Арбита көстө)
Иван Арбита

Иван Арбита (Иван Егорович Слепцов) (29.12.1913—13.07.1943) — XX үйэ бастакы аҥаарыгар олорон, айан-тутан ааспыт саха поэта, тылбаасчыттар.

Олоҕо[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Кини 1913 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар, Тараҕай нэһилиэгэр дьадаҥы дьоҥҥо төрөөбүтэ. Оскуолаҕа уон биир сааһыгар киирэн, 1935 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учуутал техникумун бүтэрбитэ. Саҥа аһыллыбыт институкка сылга тиийбэт кэмҥэ үөрэммитэ. Кэлин үөрэҕин быраҕан, аҥардас ааҕар, суруйар дьарыктаммыта. Ол сылдьан быстах кэмнэргэ учууталлаабыта, хаһыакка, кинигэ кыһатыгар үлэлэтэлээбитэ. Арбита айымньылара уонна Пушкинтан, Лермонтовтан, Маяковскайтан, атын да поэттартан, суруйааччылартан элбэх үтүөкэн тылбаастара биһиги литературабытыгар өлбөт-сүппэт кылаат буолуохтара. Кини литературнай нэһилиэстибэтин бэчээттээн таһаарыы аайааччыларга улахан интэриэстээх буолара саарбаҕа суох. 1942 сыллаахха кинини Сэбиэскэй былаас утары охсуһар диэн сууттаабыттара уонна ытыыга уурбуттара.

Олоҕун уонна айар үлэтин туһунан[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Поэт Иван Арбита аата саха национальнай литературатын историятыгар бэрт бэлиэ, көстүүлээх миэстэни ылар. Сэрии иннинээҕи сылларга бу күлүмүрдэс талааннаах поэт үлэтэ биһиги поэзиябыт историческай опытын иитин-саҕатын биллэрдик кэҥэппитэ. Арбита поэтическай оскуолата ураты киэҥ. Кини улахан билиилээх, культуралаах поэт этэ. Бэйэтэ этэринэн, араас омук араас поэттарыттан, суруйааччыларыттан хааччаҕа суох үөрэнэн, саҥаны буларга, айарга дьулуһара. Ол курдук Берне, Гете, Пушкин, Лермонтов, Маяковскай, Тычина, Брюсов, Блок, Есенин, Хлебников — араас поэттар тэҥинэн үөрэтээччи быһыытынан кини оскуолатыгар сылдьар курдуктар. Кырдьык да, Арбита ураты дьаныардаахтык саҥаны көрдүү, опыт энчэрэ, боруобалыы сатаабыт поэт. Кини улуу новатор Владимир Маяковскай: «Поэзия быыстала суох хас сырыы аайы билбэт сиргэ айан буолар», — диэбитин олус сөбүлүүр буолара. Ол иһин Арбита хас суруйдаҕын ахсын саҥаттан саҥаны этиэн, олоҕу араас өттүнэн эргитэн көрүөн, үөрүүтүн-өрөгөйүн эмиэ, хомолтотун-кутурҕанын эмиэ, кэлэн да турар кэми, кэнэҕэски да кэскили — барытын толкуйдаан, сылыктаан, бөлөнүөктээн көрүөн баҕарара. Кини, биллэн турар, форманан эрэ муҥурдаммат. Кылаабынайа, киһи дьылҕатын, общество олоҕун уустук өрүттэрин ирэн-тоҥон этээри, поэт эгэлгэ саҥа обраһы, идеяны көрдүүрэ. Онуоха сөптөөх имигэс, киэҥ, дэлэгэй формаҕа кыһанара. Кинини саха хоһоонун форматын талбытынан эрийбит, иэхпит поэт диэххэ сеп. Хоһоон дорҕоонун, мелодикатын, этигэнин, ритмикатын араастаан холоон көрөрө, боруобалыыра. Хоһооннорго тыл сөптөөх миэстэтин хайаан да булларар дьиҥнээх маастар этэ. Сахалыы хоһоон техникатын сайыннарарга элбэх кэрэхсэбиллээх опыты оҥорбута.

Иван Арбита поэзията ис хоһоонунан бэрт баай: Кини лириката араас матыыптаах, өҥнөөх-дьүһүннээх диэххэ сеп. Киниэхэ барыттан баар. Туох да кыһалҕата суох күн көрүн, айылҕа кэрэтин, олох үөрүүтүн, тапталы ыллыыр-туойар анакреонтическай хоһооннор киниэхэ таһымнаах суохтар. Ол үксэ кини айар үлэтин эрдэтээҕи кэмигэр характернайдар. Оттон бириэмэ туһунан, кэлэр кэскил, киһи дьылҕдатын, олох долгуннаах муоратын туһунан бөлөнүөктүүр санаалар (раздумья) киниэхэ сүрүн миэстэни ылаллар. Устар олох уонна история улахан боппуруостарын араас өттүнэн уонна ыарахан уустук утарсыыларынан поэт дириҥник ылан көрөргө куруутун холоноро. Мантан кини санаата, баҕар, үрдүө-түһүө, баҕар, сырдыа-хараастыа. Ол гынан баран, хаһан да самныбат. Куруутун ерөгөйдуур күүстээх, сырдык ыралаах.

Поэт санаата ордук түһэн ылбыт кэмэ 1938 уонна 1941 сыллар этилэр. Ол күнү-дьылы ким барыта билэр… Советскай сокуоннаһы кэҥии кэмэ. Сэрии суоһа. Ийэ дойдуга куттал сабардааһына. Ити күннэргэ поэт эр санаалаах патриотическай, гражданскай хоһооннорун кытта сэргэ, бар-дьон сүрэҕэ айманыытын тус бэйэтин поэтическай позициятыттан дириҥ кутурҕаннаахтык эппитэ. Холобур, «Муҥурданыы» диэн цикл тохсус ырыатыгар уонунан мөлүйүөн дьону уокка умаппыт сэрии трагизматын кини наһаа уолуйан көрсүбүтэ. Поэзияҕа бэрт ыарахан тыллары, образтары киллэрбитэ. Ол маннык строкалартан көстөр:

«

Мировой хомолто кыланыыта…
Хоруоба суох өлөр дьэргэлгэннэр…
Түннэри хойуостар сир иитэ
Хара сибэккинэн тэлгэннэ…
Сир-халлаан равновесиета сүттэ…
Оо, тымныы да, тымныы да уоттар!...

»

Ол эрээри Арбита, олох уонна история ыардарыттан төһө да дириҥник санаарҕаабытын иһин, кини хайа да күн пессимизм былааһыгар бэриммэтэҕэ. «Хаһыытыыр күлүк» күҥҥэ хаһан да бүөлээбэтин булгу итэҕэйэрэ. Ол иһин: «Ол хара күлүктэн мэлдьи мин сырдык сардаҥабын», — диэн кини төһө да саарбаҕалаабытын, мунчаарбытын иһин, кэлэр кэрэ кэми кэтэһэрэ, дьолу туой ыраланара.

Маны таһынан, сыһыарыыларга Арбита автобиографиятын, Архыып Абаҕыыныскай киниэхэ биэрбит характеристикатын, аҕыйах ахтыылары, о. д. а. матырыйааллары бэчээттиири уонна архивын матырыйаалларыгар олоҕуран кыралаан хос быһаарыылары оҥорору (итилэр барылара И. Арбита «Муҥурданыы» диэн иккис кинигэтигэр киирдилэр) наадалааҕынан аахтыбыт. Арбита үчүгэй уруһуйдьут быһыытынан эмиэ биллэрэ, бэйэтин автопортретын[1] оҥорбутун художник Борис Васильев куоппуйалаабытын бу кинигэҕэ таһаарабыт: Уоһа-тииһэ уһуктаах, Уоттаах чолбон харахтаах, Арбаллыбыт баттахтаах Арбита диэн буолуохтаах, — диэн ити мэтириэти көрөн олорон этиэххэ оруннаах быһыылаах.

Тиһэҕэр, поэт архива биһиэхэ тиксэригэр саха учуонайдара — филологическай наука доктордара Н. В. Емельянов уонна В. Т. Петров биллэр-көстөр биһирэмнээх оруолламмыттарын бэлиэтиэххэ наада. Этээччилэр: киһи санаата да тиийбэт ырааҕар баар умуллубут сулустар уоттарын сырдык сардаҥалара мэлдьи айанныы сылдьаллар диэн. Иван Арбита поэзиятын сырдыга биһиэхэ диэри кэллэ! Күндү ааҕааччылар, бу кинигэлэри ааҕан баран, олус сырдык сардаҥалары сүрэххитигэр бигээн, өйгүтүгэр-санаабытыгар иҥэриниэххит уонна ааспыт аргыардаах кэмҥэ биир ааттаах киһибит олорон барбытын итэҕэйиэххит диэн эрэнэбит. Ааттаах поэт Арбита Аны өлбөт үөстэннэ — Хаарыан талаан айбыта Хаттаан бугун тилиннэ!

  • Көмүс күрүлгэн. Иван Арбита. Дьокуускай, 1993. Георгий Васильев киирии тыла. Семен Руфов,

«Саха Сирин литератора» Ассоциация председателэ

Иван Арбита олорбут дьиэтэ[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  • Дьокуускай куорат, Ломоносов уулуссатын 24 №-рэ (бу дьиэҕэ биллиилээх саха поэта, суруйааччы, тылбаасчыт Винокуров Илья Дорофеевич — Чаҕылҕан эмиэ олоро сылдьыбыт). Бу дьиэ биир туспата — оччотооҕу кэмҥэ, 30—40-с сылларга, суруйааччылар мустар сирдэринэн биллэр эбит[1].

Кинигэлэрэ[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  • Көмүс күрүлгэн: Хоһооннор, поэма. — Дьокуускай: Писатель Якутии, 1993. — 147 с.
  • Муҥурданыы: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1993. — 158 с.
  • Сиргэ түспүт сэрэбиэй: Хаһыат иһигэр кинигэ/ Бэчээккэ бэлэмнээтэ П. Чуукаар. — Дьокуускай, 1993. — 15 с.

Аатын үйэтитии[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  • Саха театр сценатыгар режиссер Сергей Потапов «Ааттаах поэт АРБИТА» спектакль туруорбута[2].
  • Байбал Сэмиэнэп "Барасыай билгэтэ" Иван Арбита 100 сааьыгар спкетакль-концерт онорбута.

Быһаарыылар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Ылыллыбыт сирэ[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  • Архипова Е. А. Жизнь и творчество Ивана Арбиты: Учебное пособие. — Якутск: Изд-во Якутского ун-та, 2003. — 80 с.
  • Ермолаева С. Умнуллубут поэт // «Чолбон». — 1996. — № 12. — с. 59—60.
  • Спиридонов И. Г. И. Арбита поэзията. — Дьокуускай: Литограф, 1998. — 120 с.

Сигэлэр[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]