Норвегия

Kongeriket Norge Kongeriket Noreg Норвегия Хоруоллуга
Ыҥырыыта:  Royal: Alt for NorgeХалыып:\Alt for Noreg ("Everything for Norway") 1814 Eidsvoll oath: Enig og tro til Dovre faller ("United and loyal until the mountains of Dovre crumble")
Өрөгөй ырыата: Ja, vi elsker dette landet Yes, we love this country Royal anthem: Kongesangen Song of the King
Location of Norway Location of  Норвегия  (orange) in Эуропа  (white)
Киин куората (уонна саамай улахан куорат)		Осло 59°56′N, 10°41′E
Ил тыла		Норвег тыла (Bokmål уонна Nynorsk)1
Омуктар		94% Норвегтар, Саамилар, 6.0% атыттар
Олохтоохтор ааттара		Norwegian
Дьаhалтата		Parliamentary democracy under constitutional monarchy
-	саар	Харалд V
-	Prime Minister	Jonas Gahr Støre (Ap) (2021–)
-	Storting President	Masud Gharahkhani (Ap) (2021–)
-	Chief Justice	Toril Marie Øie (2016)
-	Current coalition	(H, V, KrF)
Legislature		Stortinget  L Sámediggi
Establishment
-	Unification	872
-	Constitution	17 May 1814
-	Independence from personal union with Sweden	declared 7 June 1905
Иэнэ
-	Бүтүн	385,207 km² (61st2) 148,729 sq mi
-	Уу (%)	5.7
Олохтоохторо
-	2025 estimate	5,594,340 (120th)
-	Олохтоох чиҥэ	14.5/km² (213th) 38/sq mi
БИО (АКП)		2007 estimate
-	Total	$247.956 billion (43rd)
-	Per capita	$53,152 (IMF) (3rd)
БИО (номинал)		2007 estimate
-	Total	$389.457 billion (23rd)
-	Per capita	$83,484 (IMF) (2nd)
Дьини (2000)		25.8 (low) (6th)
КСИ (2022)		▲ 0.966 (high) (2nd)
Валюта		Norwegian krone (NOK)
Кэм зоната		CET (UTC+1)
-	Сайыҥҥы кэм	CEST (UTC+2)
Ил домен		.no, .sj and .bv
Телефон кода		+47
1	Northern Sami is used in the municipal administration of six municipalities, Lule Sami in one, Finnish/Kven in one, and Southern Sami in one.
2	Includes Svalbard and Jan Mayen.
3	This percentage is for the mainland and also includes glaciers
4	Statistics Norway estimation (5 September 2006) using variant MMMM from Table 10
5	Two more TLDs have been assigned, but to date not used: .sj for Svalbard and Jan Mayen; .bv for Bouvet Island.

Норвегия (нор. Norge (bokmål) эбэтэр Noreg (nynorsk)) диэн Скандинавия дойдута. Швециялыын, Финляндиялыын уонна Россиялыын кирбиилэhэр.

Устуоруйата

1319 сыллаахха Норвегия хоруола Магнус Эрикссон Швеция хоруолунан талыллыаҕыттан ол аата XIV үйэттэн Данияны уонна Швецияны кытта бииргэ суулаһан олорбут дойду. 1388 сыллаахха Маргарита диэн датчанка үс Скандинавия дойдуларын хоруолунан талыллыбыта.

1536 сыллаахха, Кальмар униятын кэһэн туран, Дания Норвегияны тэҥ бырааптаах сойуустан таһааран, бэйэтин толору бас билэр провинцията оҥостубута. Норвегия туспа сейма, аармыйата уонна флота, туһунан үбэ-харчыта суох хаалбыта. Ону таһынан Норвегия Үрдүкү суута суох гыныллыбыта, туох баар суут дьыалата Копенгагеҥҥа Дания судьуйаларынан быһаарыллар буолбута. Эмиэ онно эпиискэптэр ананаллара, судаарыстыба уонна сыаркап дьыалытыгар ыччат эмиэ онно үөрэнэрэ. Норвегия улугуруу кэмэ саҕаламмыта, атыыны-эргиэни Ганза хам баттаабыта.

Арай 1613 сыллаахха Ганзаттан тутулук сүппүтүн эрэ кэннэ Норвегия күүскэ сайдан барбыта.

Ол эрээри XVIII үйэ бүтүүтүгэр Дания Англияны кытта сэриитэ Норвегия экэниэмикэтин күүскэ эмсэҕэлэппитэ. Онтон сылтаан национализм өрө күүрбүтэ, көҥүлгэ дьулуһуу күүһүрбүтэ. Англия флота хас да сыл тухары Данияны кытта ситими быһан кэбиспитэ. Онон оччотооҕуга Данияттан арахсыы буола сыспыта эрээри, норвежецтэр штатгальтер принц Август Кристиан Гольштейн-Глюксбургу сөбүлүүллэр этэ, онон арахса сатаабатахтара. Бу ыраахтааҕы 1809 сыллаахха өлбүтүн эрэ кэннэ тутулуга суох буолуу туһунан санаа эмиэ өрө тахсыбыта.

Норвегия туһатын туһугар уопсастыба үөскээбитэ. 1811 сыллаахха ол уопсастыба Дания сыралаах утарсыытын кыайан, Христианияҕа университет тэрийбитэ, онон Копенгаген Норвегия култууратын киинэ буолан бүппүтэ. 1814 сыллаахха Дания хоруола Фредерик VI Швецияттан хотторон Киль сөбүлэҥин түһэрсэргэ күһэллибитэ, уонна Норвегияҕа быраабын Швеция хоруолугар Карл XIII биэрбитэ. Мантан сылтаан Норвегия националистара эмиэ күүһүрбүттэрэ. Ол саҕана Норвегияны салайан олорбут 28 саастаах принц Христиан-Фридрих, дьон санаатыгар өйөнөн быыбар тэрийбитэ уонна хоруол буолбута. Швеция ону билиммэтэҕэ, сэриилээри хаайбыта. Норвегия аармыйатын уонна флотун уопута суох дьон салайара, онон күһүн сөбүлэҥҥэ киирсибиттэрэ, саҥа хоруол былааһыттан батыммыта. 1814 сыл алтынньы 7 күнүгэр Швециялыын сөбүлэҥ түһэрсиллэн, Норвегия туһунан хоруоллук буолбута эрээри, тутулуга суоҕун сүтэрбитэ.

1905 сыллаахха бастаан бэс ыйын 7 күнүгэр Норвегия стортина Швецияны кытта унияны суох оҥорорго куоластаабыта, ол эрээри, сэриигэ тиэрдимээри Швеция хоруолун биир уолун туспа Норвегия хоруола гынарга көрдөспүтэ. Ону Оскар II хоруол сөбүлэспэтэҕэ, сэриигэ бэлэмнэнэн барбыта. Ол эрээри Швеция риксдага уонна бырабыыталыстыбата эмиэ сэриилэһиэхтэрин баҕарбатахтара, сэрии куттала уҕараабыта. Норвегия бырабыыталыстыбата норуокка өйөнөөрү атырдьах ыйын 13 күнүгэр референдум ыыппыта. Ол түмүгүнэн Швецияны кытта уния суох оҥоһуллубута, дойду тутулуга суох буолбута.

Бу кэнниттэн дойду монархия буолара дуу, өрөспүүбүлүкэ буолара дуу быһаарыллыбыта. Монархия диэки буолааччылар (100 куолас, 11 утары) кыайбыттара, тоҕо диэтэххэ конституция онто да суох ыраахтааҕы былааһын күүскэ хааччахтыыра уонна хоруол аймахтарын нөҥүө атын дойдулары кытта сыһыаны тупсарыаҕа диэн санаа баһыйбыта. Норвегия тутулуга суох буолбутун 1907 сыллаахха Христиания конвенциятыгар илии баттаан, 4 бөдөҥ дойду бигэргэппитэ.

Норвегия бэлиэ күннэрэ

• Ыам ыйын 8 — Босхолонуу эбэтэр Бэтэрээн күнэ
• Ыам ыйын 17 — Конституция күнэ
• Бэс ыйын 7 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Швецияттан 1905 сыллаахха)
• Бэс ыйын 23 — Сибэтиэй Ханс күнэ
• От ыйын 2 — Былаах күнэ.
• От ыйын 2 — Хоруол күнэ.
• От ыйын 20 — Кронпринц Хокон Магнус төрөөбүт күнэ
• От ыйын 29 — Сибэтиэй Олаф күнэ
• Алтынньы 9 — Лейф Эриксон күнэ. Лейф Эриксон диэн Христофор Колумб быдан иннинэ Хотугу Америкаҕа сылдьыбыт скандинав айанньыта. АХШ-ка уонна Исландияҕа эмиэ бэлиэтэнэр.