Васильев Виктор Николаевич

Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ

Виктор Николаевич Васильев (22.11.1877—12.11.1931) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи.

Олоҕун олуктара

Төрдө-ууһа

1877 сыл урукку ааҕыынан сэтинньи 10 (Григ. 22) күнүгэр Амма солобуодатыгар төрөөбүтэ. Көскө кэлбит С-Петербург Ытык киһитэ (Почетный гражданин) Николай Васильевич Васильев (1845-1888) уонна олохтоох бааһынай дьахтар Александра Васильевна Немчинова (1847-1885) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: Короленко, Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата (ытынан өлбүт), онон кинини уонна бииргэ төрөөбүт быраатын Степаны (1822 с.т.) ийэтинэн эбэлээх эһэтэ Немчиновтар көрбүттэр.

Үөрэҕэ

Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Сорох источниктарга бастакы үөрэҕин Одессаттан көскө кэлэ сылдьар народник Александр Говорухиҥҥа ылбыта, онтон классическай прогимназияҕа киирбитэ диэн суруллар. Кэлин Дьокуускайдааҕы духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. 1898 с. Васильев Иркутскай к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы-учууталлыы олорбут.

Санкт-Петербуурга барыыта

1900 с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан Москваҕа, онтон Петербурга университеттарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. 1903 с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга амнистияннан ситимнээн сабыахтарыгар дылы).

Этнографияҕа сыстыыта

Хаайыыттан тахсаат, Хатангаҕа барар (нууч. Хатанга') Билим Акадьыамыйатын эспэдииссийэтигэр наймыласпыт, 1905 сыллааҕы дьалхаан (Хааннаах баскыһыанньа уо.д.а.) үгэннээн турдаҕына туруммуттар. Эспэдииссийэ соруга ол сири геология өттүнэн чинчийии уонна этнографическай коллекциялары хомуйуу этэ. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх.

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн Дьэһиэй, Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна Анаабыр өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна олохтоох тоҥустартан, дьэһиэй сахаларыттан уонна дулгааннартан этнографияҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуунан дьарыктаммыт. Ону таһынан сайын гербарий хомуйбут. Бу үлэтигэр сахалыы билэрэ улаханнык туһалаабыт, эспэдииссийэҕэ тылбаасчыт оруолун эмиэ толорор эбит. 1906 сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан Бүлүү өрүс устун Дьокуускайга дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут.

Манна төрөөбүт Амматыгар, ону таһынан Чакырга, Болугурга, Бөтүҥҥэ, Эмискэ уо.д.а. үлэлээбит, кыһын Амма уонна Ботуруус улуустарын олоҥхоһуттарын истибит, 4 олоҥхону суруйбут: "Куруубуай хааннаах Кулун Куллустуур" (Тимофеев-Теплоуховтан, Хайахсыт), "Ала Булкун" (Чээбийтэн, Эмис), "Дьохсоҕоллой оҕонньор, Сиэмэйэкээн эмээхсин" (Филипп Егоров, Бөтүҥ), "Дуолай Баай Тойон, Араҕас Баай Хотун" (Михаил Новиков, Эмис). Мантан иккитэ бэчээккэ тахсыбыттара (1916 с. "Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур", 1994 с. "Ала Булкун").

Камчаатка

Саха сиригэр 4 ый буолан баран, МАЭ сорудаҕынан аны Владивосток нөҥүө Камчаткаҕа ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит.

Тофалардар уонна сойуоттар

1908 с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга (тофалардар) уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө монголлары уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. Манна тмир суолунан айанын аахпатахха 7 ый сылдьыбыт. Тофалардары хаартыскаҕа түһэриитэ норуот оччотооҕу кэмин соҕотох документальнай туоһута буолар (2005 с. бу матырыйалларынан Кунсткамера (МАЭ) компакт-диискэ таһаарбыта).

Сибииртэн төннөөт, оччотооҕу түмэл директора Радлов мэктиэлээһининэн Германияҕа Лейпциг куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).

Амыр, Сахалин

1910 с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына Амур өрүс уонна Сахалин арыыга олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа Татар кытылын, Нуучча Сахалинын барытын, Амур өрүс төрдүн хомотун, Дьол хомотун, Амур өрүс төрдүттэн Амгунь өрүс түһүүтүгэр дылы, Амгунь түһүүтүн уонна Орель күөлүн хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор орок омук туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор негидаль омук туһунан баай коллекция хомуллубут.

Японияҕа уонна Сахалиҥҥа чинчийэр үлэтэ

1912 с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга Япония хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна Сахалин арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията аайын норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут.

Казаахтары чинчийии

1913 с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

Аан дойду сэриитигэр кыттыы

1914 с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. 1916 с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына 1917 с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсөн олус сордоммут.

Колчак саҕанааҕы Сибииргэ үлэтэ

1918 - 1923 Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит.

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. 1917 күһүнүттэн 1918 кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит.

Сэбиэскэй кэмҥэ үлэтэ

1923 бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит.

КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта

1926 Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит. Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, "Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов" диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи С.А. Алексеева.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ

1928 күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Дуоһунаһыттан уурайбыт профессор Виттенбург оннугар КЯР учуонай сэкиритээрин үлэтин 2 сыл толорбут. Онтон туруга улаханнык мөлтөөн, бэйэтин баҕатынан бу дуоһунаһыттан уурайан Арктическай институтка көспүт, уонна хомуйбут матырыйаалларын таҥастааһынан дьарыктаммыт, тоҥустар тустарынан үлэтин бастакы чааһын бэчээккэ бэлэмнээбит. Саха сирин хотугу уокуруктарын чинчийэр икки сыллаах эспэдииссийэни 1932 сыллаахха саҕалыыр курдук былаанныы сылдьыбыт, ол эрээри, бу былаанын толороро сатамматаҕа. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ Э.К. Пекарскайы чахчытынан солбуйан олорбут.

1931 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр Ленинградка 54 сааһыгар сылдьан өлбүт.

Библиография

• Васильев В. Н. Якутские названия разных предметов, собранные среди долгано-якутов Енисейской губернии для Музея антропологии и этнографии Императорской Академии наук. Из Хатангской экспедии ИРГО., — СПБ., 1907
• Васильев В. Н. Угасшая русская культура на Дальнем Севере // Сибирские вопросы. — 1908б. — № 2-3. — С. 29-34
• Васильев В. Н. Экономическое значение Камчатки // Сибирские вопросы. — 1908в. — № 6
• Васильев В. Н. Изображения долгано-якутских духов как атрибуты шаманства // Живая старина. — 1909а. Вып.2-3. С. 267—288.
• Васильев В. Н. Образцы тунгуской народной литературы // Записки ИРГО по Отд. этнографии. — 1909б. — Т.24
• Васильев В. Н. Шаман камлает: Подробное описание камлания якутского шамана над больным тунгусом, приведены заклинания на русском языке // Южная Россия. — 1910а. — № 2
• Васильев В. Н. Краткий отчет быта карагас // Этнографическое обозрение. 1910. Л. 1-2
• Васильев В. Н. Тунгусские предания // Живая старина. 1909. — Вып. 1-17
• Васильев В. Н. Краткий отчет о поездке к гилякам Сахалина и Амура // Отчет Этногр. отдела Русского музея. — 1911
• Васильев В. Н. В Омске. В краевом музее // Рабочий путь. — 1923. — № 148
• Васильев В. Н. Севепрный морской путь: краткий исторический очерк // Сибирские огни. — 1924.
• Васильев В. Н. Богатства нашего Севера: вымирание якутов, мероприятия по оказанию помощи народам Севера // Сибирские огни. — 1925. — № 2
• Васильев В. Н. Организация краеведческой работы на местах (формы и методы) // Материалы Омского общества краеведов. — 1926. — Вып. 1
• Образцы народной литературы якутов. / Зап. В. Н. Васильев. — Изд. АН, 1916. — Т.3. Вып. 1: Сказка «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» (текст).
• Образцы народной литературы якутов. / Захаров Т. В.-Чээбий. Ала-Булкун: Якутское олонхо / Зап. В. Н. Васильев; подг. текста Э. К. Пекраского, Н. В. Емельянова; перевод Г. В. Баишева. — Якутск, 1994.

Сигэлэр

Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)(нууч.)