Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт

{{Infobox Country |native_name = Кытай Наруоднай Өрөспүүблүкэтэ |conventional_long_name = 中华人民共和国
Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó |common_name = People's Republic of China |image_flag = Flag of the People's Republic of China.svg |image_coat = National Emblem of the People's Republic of China.svg |symbol_type = National Emblem |national_motto = |image_map = China in its region (claimed hatched).svg |national_anthem = "March of the Volunteers"
(义勇军进行曲) |official_languages = Кытай тыла
(Мандарин тыла)
|capital = [[Пекин]

улахан куората  = Шанхай

|demonym = Кытайдар |government_type = Биир партия дьаhалтата, социалист өрөспүүбүлүкэ |leader_title1 = Председатель |leader_name1 = Си Цзиньпин |leader_title2 = Премьер |leader_name2 = Ли Кецян |leader_title3 = Chairman of the Standing Committee |leader_name3 Чжан Дэцзян |leader_title4 = Chief Grand Justice |leader_name4 = Юй Чжэншэн |sovereignty_type = Историята |established_event1 = Three Sovereigns and Five Emperors |established_date1 = c. 2852 BCE |established_event2 = Цин династия |established_date2 = c. 221 BC |established_event3 = Дьон өрөспүүбүлүкэ тэриллибитэ |established_date3 = Алтынньы 1 1949 |area_footnote =[d] or 9,640,821 km²[d]
|area_km2 = 9598086 |area_sq_mi = 3704427 |area_rank = 3rd / 4th–disputed |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 2.8[c] |population_estimate = 1,321,851,888[c] |population_estimate_year = 2007 |population_estimate_rank = 1st |population_census = 1,242,612,226 |population_census_year = 2000 |pop_den_footnote = |population_density_km2 = 140 |population_density_sq_mi = 363 |population_density_rank = 53rd |GDP_nominal = $3.42 trillion |GDP_nominal_rank = 4th |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $2,800 |GDP_nominal_per_capita_rank = 105th |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $7.043 trillion[1] |GDP_PPP_rank = 2nd |GDP_PPP_per_capita = $5,300[2] |GDP_PPP_per_capita_rank = 99th |Gini = 47.0[3] |Gini_year = 2007 |HDI_year = 2007 |HDI = 0.777 |HDI_rank = 81st |HDI_category = medium |currency = Юань |currency_code = CNY |time_zone = |utc_offset = +8 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +9 |cctld = .cn[c] |calling_code = 86 |calling_code_note = [c] |footnotes = }}

Кытай (кытайдыы 中國, судургу кытайдыы 中国, пиньинь Zhōngguó, Джуоҥгуо, «орто дойду», официаллык Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ (кытайдыы 中華人民共和國, судургу кытайдыы 中华人民共和国, пиньинь Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó, Джуоҥхуа Жэнмин Гуоҥхэгуо) диэн Илин Азия дойдута. Сүүрбэ икки провинциялаах, биэс аутоном регионнаах, түөрт муниципалитеттаах уонна икки анал административнай регионнаах. Кытайга 1.3 миллиард киhи олорор (аан дойду дьонун 1/5). Сирин иининэн Кытай үһүс миэстэҕэ турар (Россия уонна Канада кэннилэриттэн).

Кытай Монголиялыын, Россиялыын, Хотугу Кэриэйэлиин, Вьетнамныын, Лаостуун, Мьянмалыын, Индиялыын, Непаллыын, Пакистанныын, Афганистанныын, Тадьикистанныын, Кыргызстанныын уонна Казахстанныын кэккэлэhэр. Кытай хоту өттүгэр далалар, тыалар уонна Гоби кумах куйаар баар, арҕаа Хималайа уонна Тэҥри-Таҕ хайалара (Тыан-Шан, Таҥара-Хайа), соҕуруу субтропик тыалар, илин Соҕуруу кытай уонна Илин кытай байҕаллара бааллар. Бу байҕаллар кытылларыгар дойду дьонун улахан өттө олорор.

Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ 1949 с. төрүттэммититтэн ыла салайар партиянан Кытай Коммунист партията буолар. Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ конституциятынан, КДР - норуот демократ диктатуралаах социалист дойду буолар.

Аата[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Кытайдар бэйэлэрин дойдуларын Джуоҥгуо (中國/中国, пиньинь: Zhōngguó), ол эбэтэр, «орто дойду» дойду диэн аатыыллар. Маны тэҥэ Кытай хас да атын ааттардаах: Джуоҥ-Хуа (中華/中华, zhōnghuá), Тыанся (天下, tiānxià, ол эбэтэр «халлаан анна»), Хуа-Ся (華夏/华夏, huáxià, Кытай былыргы аата), Шэнджоу (神州, shénzhōu) уо.д.а.

Историята[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Былыргы Кытай цивилизацията түөртэн тахса тыhыынча сыллааҕыта үөскээбитэ. Онон, Кытай цивизилизацията - аан дойдуга баар саамай былыргыт цивилизациялартан биирдэстэрэ.

Кытай историятын периодизацията[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Кытай историческай наукатыгар ылыллыбыт кылгас хронологическай таблица

Сыллара Дойду (династия)
Биһиги эрабыт иннинэ
2357 до н. э. — 2255 до н. э. Яо баһылык
2255 до н. э. — 2205 до н. э. Шун баһылык
2205 до н. э. — 1766 до н. э. Ся династия
1766 до н. э. — 1122 до н. э. Шаҥ (Ин) династия
1122 до н. э. — 247 до н. э. Джоу династия
246 до н. э.207 до н. э. Чин династия
206 до н. э.220 н. э. Хан династия
Биһиги эрабыт
220264 Вэй Династия, Үс Саарыстыба кэмэ
265420 Дьин Династия (Арҕааҥы Дьин: 265316, Илиҥҥи Дьин: 317420)
420479 Соҕурууҥу Суҥ Династия
479501 Чи Династия
502556 Ляҥ
557588 Династия Тшэн
581618 Династия Суй
618917 Династия Таҥ
907959 Биэс династия эпохата
9601279 Династия Суҥ
12801368 Династия Үан/Ҥүан (монгол)
13681644 Династия Миҥ
16441911 Династия Чиҥ (мандьу)
19121949
(Тайбааҥҥа — билиҥҥи кэмҥэ дылы)
Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ
С 1 октября 1949 Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ

Дьоно[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Кытай - саамай элбэх ахсааннаах дьонноох сир шарын урдунэн. Кытайга 50-150 араас кыра уонна улахан омуктар олороллор. Уопсай ахсааннарын барыларын холбоон - 1,3 миллиард, онтон 1,2 миллиарда Кытай омугар тиксэр. Ону таhынан - Уйгуурдар, Даурдар, Кэриэйдэр, Маньчжурдар, Эбээннэр, Эбэнкилэр, Монголлар олороллор.

Ону таhынан элбэх кытай омуга тас дойдуларга олороллор. Саамай элбэх кытай - Канада, АХШ, Тайвань, Япония, Германия уонна Россия дойдутугар олороллор. Олору Хуацяо дииллэр.

Кытай саамай улахан ахсааннаах (нэһилиэнньэ ахсаанын 92%) омугунан хань (кыт. 汉族, ханьцзу) буолар. Нуучча уонна саха тылыгар хань уонна кытайдар (китайцы) диэн биир өйдөбүллээхтэр. Маны таһынан Кытайга 56 атын омук олорор, олору "кыра ахсааннаах омуктар" (кыт. 少数民族, шаошу миньцзу) диэн ааттыыллар.

Тыла[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Кытай тыла аан дойдуга баар саамай былыргы тыллартан биирдэстэрэ. Уһун историялаах буолан бу тыл кэнники хас да бэйэ бэйэлэриттэн ураты диалектарга арахсыбыта. Холобур, кантон уонна мандарин (путунхуа) диалектар бэйэ бэйэлэриттэн ааҥл уонна немец тылын курдук уратылаахтар, ол иһин хоту олохтооҕо соҕуруу Кытай провинцияларыттан сылдьар киһи саҥатын өйдүө суоҕун сөп. Сорох лингвистар кытай тылын диалектарын биир тыл группатыгар киирсэр араас тылларын курдук көрөллөр. Кытай диалектара бары биир былыргыттан туһаныллар иероглифтарынан суруллар суруктаахтар.

Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ официалык тылынан 1913 с. путуҥхуа (кыт. 普通话,"норуот уопсай тыла") диэн кытай тылын хотугу диалегар үөскээбит тыл буолар. Кытай тылынан (бары диалектары холбоон) саҥарар дьон аан дойдуга аахсаана 1 миллиартан тахса киһи.

Кытайга олорор 56 атын омук бэйэлэрин тылларынан эмиэ саҥараллар.

Экономиката[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Кэнники 30 сылларга КДР экономиката үрдээн иһэр, 2009 с. Кытай экономиката аан дойдуга брутто ис оҥоһугунан (БИО) АХШ уонна Дьоппуон кэнниттэн 3-с миэстэҕэ турар. КДР БИО-та 2009 с. $5,02 трлн тэҥнэсбитэ. 2009 сыл муус устар - бэс ыйын кэмигэр бу көрдөрүүгэ Кытай Дьоппуону сиппитэ.

21-с үйэ саҥатыттан ыла Кытай космическэй уонна ядернай держава буолар. Чох, тимир, марганец, цинк, свинец, сурьма уонна вольфрам хостооһунугар Кытай аан дойдуга бастыыр. Ону тэҥэ аан дойдуга кокс, чугун, сталь, алюминий, цинк, олово, никель, телевизор, радио, мобильнай телефон, сууйар уонна тигэр массыына, велосипед, мотоцикл, чаһыы, фотоаппарат, хлопок, шелк, цемент, атах таҥаһа, эт, пшеница, ириис, хортуоска, табах оҥоһуутугар бастыыр. Маны таһынан аан дойду массыына оҥоһуутугар Дьоппуон уонна АХШ кэнниттэн турар. Экспорт объемунан Кытай аан дойдуга 1-кы миэстэҕэ турар.

Быһаарыылар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  1. CIA World Factbook[GDP PPP Rankings]
  2. CIA World Factbook[GDP PPP Per capita Rankings]
  3. CIA World Factbook[Gini rankings]