Ниэп

Ниэп (гректыы ναφθα, турецкайдыы neft, персийалыы нефт; аккад тылыгар баар напатум — умайыы, умайан күлүбүрээ) — умайар арыылаах убаҕас, араас углеводород холбоһуута буолар, кыһыллыҥы-кугас өҥнөөх, сорох ардыгар харатыҥы, сорох ардыгар араҕастыҥы от күөҕэ өҥнөөх уонна дьэҥкир да өҥнөөх, бэйэтэ анал сыттаах, хайа сөҥүү боруодаларыгар тарҕанар. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойду биир ордук наадалаах сиртэн хостонор баайа буолар.

Нафтен углеводородтар — циклопентан, циклогексан уонна кинилэр гомологторо — бу бөлөх төрүтүн үөскэтэллэр. Кинилэр хостонор сирдэрэ петролиттар диэн уопсай ааттаах. Петролиттар киэҥник биллэр каустобиолиттар бөлөхтөрүгэр киирэллэр — биогеннай төрүттээх уматыгас мунээрэлэлэр, ол курдук чым, хара уонна таас көмөр, антрацит, сланецтар уонна да атын уматыгас кэлиилэр.

Ниэп кэлиилэрин сүрүн өттө чөмүрүөх таастарга баайыллар. Ниэп гастаах углеводородтардыын кытта онтон сэттис мэтэртэн 5–6 км дылы дириҥҥэ көстөр. Ол гынан баран 4,5–5 км тахса дириҥҥэ гаас уонна газоконденсат кэлиилэр баһыйаллар, сииктээх фракциялар ахсааннара аҕыйах. Ниэп кэлиилэрин саамай элбэхтэрэ 1–3 км дириҥҥэ сыталлар. Аҕыйах дириҥҥэ уонна сир үрдүгэр натуральнай тахсыыларга ниэп хойуу мальтаҕа, чэпчэки асфальтка уонна атын үөскээһиннэргэ — холобур, битумнаах кумахтарга уонна битумҥа кубулуйар.

Ниэпини кайра иштетүү

Уматыгы эбэтэр арыыны ылар туһугар сыл аайы араас ньыманан үп- харчы көрүллэр.

Неби переработкалааһын бастакы процесстара химическэй уларыйыыны сэрэйбэттэр уонна фракцияҕа биирдиилээн араараллар. Аан бастаан нефть- газтан, ууну уонна механическай примесстартан хостооһуҥҥа бастакы технологическай процесс ыытыллар — бу процесс нефть бастакы сепарациятынан ааттанар.

Иккис процесстар соруктарынан мотуор уматыгын ахсаанын элбэтии, молекулеводородтар химическэй модификацияларын кытта сибээстээхтэр, быраабыла курдук, кинилэр формаларын ордук табыгастаахтык аһарарга табыгастаах буолууларын кытары сибээстээхтэр.

Бэйэлэрин хайысхаларынан, иккис процесстар бары үс көрүҥҥэ араарыахха сөп:

• Дириҥэтэр: каталитическай крекинг, термическай крекинг, ыйан- кэрдэн, бытааран коксалааһын, гидрокрекинг, битуму оҥорон таһаарыы уо. д. А.
• Тупсарар: риформинг, гидроочистка, изомеризация уо. Д. А.
• Атыттар: арыыны, МТБ- ны, алкилированиены, ароматическай углеводородтары оҥорон таһаарыы процесстара уо. Д. А.

Ниэп сыаната

Ниэп сыаната атын да табаар сыанатыгар тэҥнээтэххэ, ирдэбил уонна этиилэр быһаарыллаллар. Этии киирдэҕинэ, сыана үрдүү илигинэ, ирдэбил этиигэ тэҥнэспэт кэмигэр диэри улаатар.

Ниэпэн уратыта, ол эрээри, кылгас болдьохтоох кэмҥэ ирдэбил кыра: сыана үрдээһинэ кыра. Онон ньиэп этиитэ да намыһах охтуута сыана үрдээһинигэр тириэрдэр.

Орто Ботуобуйаҕа (5-10 сыл) уонна уһун болдьохтоох (уон сыл) ирдэбил, ол гынан баран, массыына ахсаанын элбэтии суотугар тохтоло суох улаатар. Хас да төгүл кэтээн көрүүнэн, аан дойду ниэп сыаната доллары инфляцияны үрэйэр уонна бу АХШ — аан дойдуга саамай улахан туһанааччы буоларын кытта сибээстээх. Ол гынан баран, ити өттүттэн чуолкай төрүтү билбэппит. Эбиитин соторутааҕыта Кытай уонна Индия аан дойду бөдөҥ потребительстволарын ахсааннарыгар сыһыаннаан киирдэ.

ХХ үйэҕэ ниэп хостонор баайдаах сирдэри баһылааһыны, неби хостооһуну кыччатар кыахтаахпыт. Ол эрээри, XXI үйэҕэ ниэп баайдаах сирдэр бүтэн эрэллэр, онон ниэп уонна кини этиитин кытта мөккүһүү, сыана үрдээһинэ — ниэп кризиһэ буолара сабаҕаланар.

Ону таһынан ниэп, ниэп бородуукталарын сыанатыттан айылҕа гаһыгар эмиэ улахан тутулуктаах.

Ниэп сыаната эмиэ аан дойду экономикатын политическай инструменнарыттан биирдэстэрэ буолар.