Халыып:Билэҕит дуо/Рубрика архыыба

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт

«Билэҕит дуо» рубрика архыыба. См. подробности на странице Википроект:Знаете ли вы.

[уларыт] Ыйдарынан архыып

2007 сыл: тохсунньу | олунньу | кулун тутар | муус устар | ыам ыйа | бэс ыйа | от ыйа | атырдьах ыйа | балаҕан ыйа | алтынньы | сэтинньи | ахсынньы

2008 сыл: тохсунньу | олунньу | кулун тутар | муус устар | ыам ыйа | бэс ыйа | от ыйа | атырдьах ыйа | балаҕан ыйа | алтынньы | сэтинньи | ахсынньы

2009 сыл: тохсунньу | олунньу | кулун тутар | муус устар | ыам ыйа | бэс ыйа | от ыйа | атырдьах ыйа | балаҕан ыйа | алтынньы | сэтинньи | ахсынньы

[уларыт] Соторутааҥы

Кулун тутар 13—14 күннэрэ

• Исландияҕа саха атыгар майгынныыр аттар бааллар.
• 1644 сыллаахха ыраахтааҕы дохуотун 10 быраһыана күндү түүлээхтэн (ол иһигэр киистэн) киирэрэ.
• Өлүөнэ өрүскэ эмиэ бурлаактар бааллара. Кинилэр хаарбастары уһаараллара.
• Филолог Ньургун Михайлович Иванов быһаарыытынан Нам диэн аат монгол тылыттан төрүттээх, "намыһах, намтал; чуумпу, холку, намыын" диэн суолталаах.

Муус устар 1—6 күннэрэ

• 1926 с. алтынньытыгар Э. К. Пекарскай тылдьытыгар бүтэһик тыллары суруйбут. Ол туһунан Саха Сирин правительствотын Председателигэр М. К. Аммосовка телеграмма охсубут. Правительство политкаторжаннар Ленинградтааҕы обществоларын кытта Тылдьыт ааптарын чиэстээһини тэрийбиттэр.
• Бүлүү өрүс бассейныгар 15664 уу салаата сүүрүгүрдэн киирэр. Онтон улахан салаалара: Марха, Чуона, Улахан Вава, Ахтаранда, Улахан Ботуобуйа, Түҥ, Түүкээн онтон да атыттар. Өрүс бассейныгар 67266 күөл баар, онтон улаханнара Нидьили (119 кв. км), Сүгдьээр (80 кв.км), Богуда (22,6 кв. км), дириҥнэрэ — Муоһааны (110 м).
• Француз чинчийээччитэ Кароль Ферре былыргы сахаларга олохторун-дьаһахтарын сүрүннүүр сүрүн өйдөбүлүнэн ат-сылгы буолар дии саныыр. Кини аттаахтар цивилизациялара диэн өйдөбүлү киллэрбит.
• Былыргы түүр бичигэ балтараа тыһыынча сыл устата (15 үйэ) туттуллубут. X-с үйэҕэ симэлийэн, атын суругунан уларытыллан барбыт.
• Аатырбыт «Земля Санникова» диэн кинигэ уонна киинэ геройун сиэнин дьиэтэ Дьокуускайга хойукка дылы турбут үһү. Билигин Кружалоҕа саҥаттан тутуллубут «Атыыһыт Санников дьиэтэ» диэн баар.
• Аттила 452 сыллаахха Италияҕа кимэн киирэн римляннары кыайбыта, ол гынан баран Рим папатын Леону кытта кэпсэтии кэнниттэн дойдутугар төннүбүтэ. Бу түгэн история биир улуу кистэлэңинэн ааҕыллар.
• Исландияҕа саха атыгар майгынныыр аттар бааллар.

Бэс ыйын 1—6 күннэрэ

• Ульяна Винокурова сахалартан бастакы социологическай науука дуоктара.
• Сэбиэскэй Сойууска 1933 сыллаахха аатырбыт «Челюскины» быыһыыр кэмҥэ Джурма хараабылга 12 тыһыынча хаайыылаах үлүйэн өлбүт.
• Кыым хаһыат бастакы эрэдээктэринэн Алампа буолар.

Бэс ыйын 7—21 күннэрэ

• Николай Афанасьев диэн Аммаҕа төрөөбүт нуучча киһитэ Дьокуускайга тахсар хаһыатыгар 1908 сыллаахха биир хоһоону бэчээттээбитин иһин икки сыл хаайыыга угуллубута.
• Каландарашвили Нестор сорох дөкүмүөннэргэ Карандашвили диэн суруллар эбит.
• "Тимири ыллатар, маһы хаамтарар" - сомоҕо домох холобура, итинник уус киһини ойуулууллар.
• Бөрө Бөтүҥнэр диэн ааттаах уустар Аллан, Өлүөнэ өрүс, Амма үрэхтэринэн кэрийэ сылдьан бултаан-кыыллаан аһыыр, иитиллэр дьон эбит. Кинилэртэн кэнники бэрт элбэх нэһилиэктэр үөскээн олохтоноллор, олор бары Боотурускай улуус дьонугар холбоммуттар.

От ыйын 1—9 күннэрэ

• Илларионов Василий Васильевич кинигэлэригэр саха араас олоҥхолорун кылгас ис хоһоонноро бэриллэр.
• Куртуйах атыыра хас да тыһылаах буолар.
• Иван Ефимов диэн 1820 сыллаахха төрөөбүт саха киһитэ Петербурдааҕы университеты бүтэрэн баран Сибиир биир бөдөҥ туус собуоттарыттан биирдэстэрин олохтуур, киэҥ сиринэн тайаан эргинэр, табаарыстыбалары тэрийэр, маҕаһыыннары аһар. Салгыы 10-тан тахса сыл устата хайа дьыалатыгар исправнигынан Енисей, Томскай, Иркутскай күбүөрүнэлэригэр үлэлиир.
• Исландия киин куората Рейкьявик 100 тыһыынчаттан эрэ тахса олохтоохтоох. Ол да буоллар түүҥҥү олоҕо оргуйан олорор.

Атырдьах ыйын 1—22 күннэрэ

• Алдан өрүс улуу Өлүөнэ саамай уһун салаата буолар, уонна кини 30% уутун киллэрэр.
• Генетика чинчийиилэрэ көрдөрүүлэринэн, аныгы дьиэ куоскалара бары Лиибийэ куоскаларыттан (Felis silvestris lybica) төрүттээхтэр.
• Сылын аайы муус устар 7 күнүгэр Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ Доруобуйа күнүн бэлиэтииллэр. Быйылгы күн «Килиимэт уларыйыытыттан доруобуйаы харыстыаххайыҥ» диэн девиизтаах ыытыллыбыт.

Балаҕан ыйын 1—15 күннэрэ

• Мадьоҥ (mah-jongg, májiàng) — Кытай фишкаларынан сүүйсүү оонньуута, дайстар (оонньуу умуохтара) туттуллаллар. Покерга уонна доминоҕа сорох өттүнэн майгынныыр.
• Суруйааччы Степан Дадаскинов 1954 с. Дьокуускайдааҕы фельдшердар-акушердар оскуолаларын бүтэрбитэ. 1954 сылтан 1958 сылга дылы тыаҕа биэксэлэбитэ.
• Альберт Эйнштейн 300 тахса наука уонна 150 тахса наукаҕа сыhыана суох үлэлэри суруйбута.
• Латыын тыла саамай былыргы суруктаах-бичиктээх тылларга киирэр. Билигин Ватикан судаарыстыбатын уонна католическай таҥара дьиэлэрин официальнай тыллара.
• Саха тыла сайдарыгар сүҥкэн кылааты киллэрбит Алтан Сарын хаһан, ханна өлбүтэ чуолкай биллибэт. Кэлин Финляндияҕа олорбут үһү диэн сурах-садык тарҕана сылдьыбыта биллэр. Ол гынан баран ону улахан саарбахтааһын эмиэ баар.
• Тату бөлөх «Я сошла с ума» ырыатын музыкатын оскуола үрдүкү кылааһын үөрэнээччитэ Сергей Галоян, тылларын – журналистка Елена Кипер уонна ВГИК студена Валерий Полиенко суруйбуттара.

Балаҕан ыйын 16—30 күннэрэ

• Кытайга 1,3 миллиард киhи олорор (аан дойду дьонун 1/5). Сирин иэнинэн Кытай үһүс миэстэҕэ турар (Россия уонна Канада кэннилэриттэн).
• Стивен Спилберг диэн режиссеру 2006 с. Premiere диэн сурунаал киинэ индустриятыгар саамай модун уонна дьайыылаах киhи диэбитэ. Time сурунаал ааспыт үйэ 100 саамай улуу дьонун ахсааныгар киллэрэр.
• Саха сирин дьахталларыттан бастакы медицина доктора, профессор Татьяна Крылова ийэтэ Ирина атыыһыт Яков Санников кыра кыыһа, аҕата Хаҥалас улууһуттан төрүттээх саха атыыһыта эбиттэр.
• Дьон Аустралияҕа 42000 тахса сыллааҕыта кэлэн олохсуйбуттара. Бастакы Эуропа дьоно 1606 с. кэлбиттэрэ.
• Виташевскай Николай Алексеевич, этнограф, народниктар хамсааһыннарын биллэр-көстөр диэйэтэлэ, Саха сиригэр 1883 с. кэлбит уонна 1897 с. дылы олорбут. Нуучча географиятын уопсастыбатын (ИРГО) кытта үлэлэһэн 1885-1895 сс. Саха сирин историятыгар уонна этнографиятыгар сыһыаннаах 30-тан тахса үлэни бэчээттээбитэ.
• Индия экономиката аан дойдуга биржаларын ырыынактарын көрдөрүүлэринэн уон иккис уонна атыылаhааччыларын кыаҕынан төрдүс миэстэлэргэ турар.
• Горохов Никита Семенович саха бастакы учуонайынан ааҕыллар этнограф, палеонтолог 1847 сыллаахха Верхоянскайга төрөөбүт.

Ахсынньы 1—31 күннэрэ

• Counter-Strike диэн эдэр ыччакка сүрдээх сэргэнэр оонньуу сахалыы хардары охсуу диэн тылбаастанар.
• Портвейн диэн Португалия хотугу провинцияларыгар оҥоһуллар уохтаах арыгыны ааттыыллар эбит. Кэлин бу технологияннан аан дойду араас муннуктарыгар маннык ааттаах арыгылары оҥорор буолбуттар.
• Худуоһунньук Пабло Пикассо толору аата Пабло Диего Хосе Франсиско де Паула Хуан Непомусено Мариа де лос Ремедиос Киприано де ла Сантисима Тринидад Мартир Патрисио Клито Руис и Пикассо диэн эбит.
• Попов Гавриил Васильевич урут төрдө биллибэккэ сылдьыбыт саха тылларыттан түүр төрүттээҕэ - 58%, монгол төрүттээҕэ - 27%, тоҥус-манчжуур - 9%, оттон биир бырыһыана былыргы алтаай тылларыттан атын тыллартан киллэриилэр (кытай, персия, санскрит, тибет уонна да атын элбэх) эбит диэн быһаарбыта.
• Бразилия экономиката аан дойдуга биржаларын ырыынактарын көрдөрүүлэринэн онус уонна атыылаhыы кыаҕынан тохсус миэстэлэргэ турар.

Тохсунньу 1—31 күннэрэ

• Кыыллаах олохтоохторун дьарыктара ынах-сүөһү. Мэччирэҥнэрэ уонна оттуур сирдэрэ арыыга бааллар, ол иһин төһө да сыл аайы ууга барар куттал суоһуурун иһин нэһилиэнньэ соччо көһүөн баҕарбат.
• Саха сиригэр аан бастаан телеграф 1901 сыллаахха Маача нэһилиэк иһинээҕи Нохтуйскай диэн билигин эстибит сэлиэнньэҕэ кэлбитэ.
• Көтөрдөр кыстыы соҕуруу ичигэс дойдуга баралларын ким да дьиктинэн аахпат. Оттон үөн-көйүүр кыһыны атаара ичигэс дойдуларга көтөрө дьикти курдук көстөр. Айылҕаҕа итинник көстүү эмиэ баар. Ыраах көтүүнү таҥара ынаҕа, тэмэлдьигэн оҥороллор эбит.
• Ойбон аттыгар таҥха иһиллииллэригэр киһи ахсаана төһө баҕарар, ол эрээри чорбоҕо суох буолуохтаах эбит. Иһиллиир дьон моонньуларыгар кэтэр кириэстэрин устуохтаах эбиттэр.
• Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ 1930 сыл ахсынньы 10 күнүттэн 1934 сыл от ыйын 22 күнүгэр диэри Айаан Айаан-Маайа эбэҥки национальнай уокурук киинэ этэ.

Ыам ыйын 1—31 күннэрэ

• Хаҥалас улууһугар олохтоохторун ахсааннарыттан нууччалар 33%, атын омуктар 7% ылаллар.
• Уус-Маайа улууһугар 1939 сыллаахха 20 552 киһи олорор эбит буоллаҕына былырыын 2007 сылга 10 638 эрэ киһи олорор буолбут. Манна сахалар олохтоохтор ахсааннарыттан 10 эрэ бырыһыанын ылаллар. Эбэҥкилэр өлүүлэрэ манна 16% тиийэр эбит.
• Үөһээ Бүлүү уонна Сунтаар улуустарыгар сахалар 97-98% ылаллар, Ньурбаҕа - 92%, Бүлүүгэ - 83%.
• Нам улууһугар 1939 сыллаахха 11 тыһыынчаттан эрэ тахса олохтоох баар эбит буоллаҕына, 2007 сылга бу сыыппара икки төгүл үрдээбит.
• Анаабыр улууһугар долгааннар олохтоох нэһилиэнньэ түөрт гыммыт биирин ылаллар.