Халыып:Билэҕит дуо/Рубрика архыыба

«Билэҕит дуо» рубрика архыыба. См. подробности на странице Википроект:Знаете ли вы.

Ыйдарынан архыып

2007 сыл: тохсунньу | олунньу | кулун тутар | муус устар | ыам ыйа | бэс ыйа | от ыйа | атырдьах ыйа | балаҕан ыйа | алтынньы | сэтинньи | ахсынньы

2008 сыл: тохсунньу | олунньу | кулун тутар | муус устар | ыам ыйа | бэс ыйа | от ыйа | атырдьах ыйа | балаҕан ыйа | алтынньы | сэтинньи | ахсынньы

2009 сыл: тохсунньу | олунньу | кулун тутар | муус устар | ыам ыйа | бэс ыйа | от ыйа | атырдьах ыйа | балаҕан ыйа | алтынньы | сэтинньи | ахсынньы

2010 сыл: тохсунньу | олунньу | кулун тутар | муус устар | ыам ыйа | бэс ыйа | от ыйа | атырдьах ыйа | балаҕан ыйа | алтынньы | сэтинньи | ахсынньы

2011 сыл: тохсунньу | олунньу | кулун тутар | муус устар | ыам ыйа | бэс ыйа | от ыйа | атырдьах ыйа | балаҕан ыйа | алтынньы | сэтинньи | ахсынньы

2012 сыл: тохсунньу | олунньу | кулун тутар | муус устар | ыам ыйа | бэс ыйа | от ыйа | атырдьах ыйа | балаҕан ыйа | алтынньы | сэтинньи | ахсынньы

Соторутааҥы

Кулун тутар 13—14 күннэрэ

• Исландияҕа саха атыгар майгынныыр аттар бааллар.
• 1644 сыллаахха ыраахтааҕы дохуотун 10 быраһыана күндү түүлээхтэн (ол иһигэр киистэн) киирэрэ.
• Өлүөнэ өрүскэ эмиэ бурлаактар бааллара. Кинилэр хаарбастары уһаараллара.
• Филолог Ньургун Михайлович Иванов быһаарыытынан Нам диэн аат монгол тылыттан төрүттээх, "намыһах, намтал; чуумпу, холку, намыын" диэн суолталаах.

Муус устар 1—6 күннэрэ

Теҥри (таҥара) диэн тыл былыргы түүр бичигинэн

• 1926 с. алтынньытыгар Э. К. Пекарскай тылдьытыгар бүтэһик тыллары суруйбут. Ол туһунан Саха Сирин правительствотын Председателигэр М. К. Аммосовка телеграмма охсубут. Правительство политкаторжаннар Ленинградтааҕы обществоларын кытта Тылдьыт ааптарын чиэстээһини тэрийбиттэр.
• Бүлүү өрүс бассейныгар 15664 уу салаата сүүрүгүрдэн киирэр. Онтон улахан салаалара: Марха, Чуона, Улахан Вава, Ахтаранда, Улахан Ботуобуйа, Түҥ, Түүкээн онтон да атыттар. Өрүс бассейныгар 67266 күөл баар, онтон улаханнара Нидьили (119 кв. км), Сүгдьээр (80 кв.км), Богуда (22,6 кв. км), дириҥнэрэ — Муоһааны (110 м).
• Француз чинчийээччитэ Кароль Ферре былыргы сахаларга олохторун-дьаһахтарын сүрүннүүр сүрүн өйдөбүлүнэн ат-сылгы буолар дии саныыр. Кини аттаахтар цивилизациялара диэн өйдөбүлү киллэрбит.
• Былыргы түүр бичигэ балтараа тыһыынча сыл устата (15 үйэ) туттуллубут. X-с үйэҕэ симэлийэн, атын суругунан уларытыллан барбыт.
• Аатырбыт «Земля Санникова» диэн кинигэ уонна киинэ геройун сиэнин дьиэтэ Дьокуускайга хойукка дылы турбут үһү. Билигин Кружалоҕа саҥаттан тутуллубут «Атыыһыт Санников дьиэтэ» диэн баар.
• Аттила 452 сыллаахха Италияҕа кимэн киирэн римляннары кыайбыта, ол гынан баран Рим папатын Леону кытта кэпсэтии кэнниттэн дойдутугар төннүбүтэ. Бу түгэн история биир улуу кистэлэңинэн ааҕыллар.
• Исландияҕа саха атыгар майгынныыр аттар бааллар.

Бэс ыйын 1—6 күннэрэ

• Ульяна Винокурова сахалартан бастакы социологическай науука дуоктара.
• Сэбиэскэй Сойууска 1933 сыллаахха аатырбыт «Челюскины» быыһыыр кэмҥэ Джурма хараабылга 12 тыһыынча хаайыылаах үлүйэн өлбүт.
• Кыым хаһыат бастакы эрэдээктэринэн Алампа буолар.

Бэс ыйын 7—21 күннэрэ

• Николай Афанасьев диэн Аммаҕа төрөөбүт нуучча киһитэ Дьокуускайга тахсар хаһыатыгар 1908 сыллаахха биир хоһоону бэчээттээбитин иһин икки сыл хаайыыга угуллубута.
• Каландарашвили Нестор сорох дөкүмүөннэргэ Карандашвили диэн суруллар эбит.
• "Тимири ыллатар, маһы хаамтарар" - сомоҕо домох холобура, итинник уус киһини ойуулууллар.
• Бөрө Бөтүҥнэр диэн ааттаах уустар Аллан, Өлүөнэ өрүс, Амма үрэхтэринэн кэрийэ сылдьан бултаан-кыыллаан аһыыр, иитиллэр дьон эбит. Кинилэртэн кэнники бэрт элбэх нэһилиэктэр үөскээн олохтоноллор, олор бары Боотурускай улуус дьонугар холбоммуттар.

От ыйын 1—9 күннэрэ

Куртуйах

• Илларионов Василий Васильевич кинигэлэригэр саха араас олоҥхолорун кылгас ис хоһоонноро бэриллэр.
• Куртуйах атыыра хас да тыһылаах буолар.
• Иван Ефимов диэн 1820 сыллаахха төрөөбүт саха киһитэ Петербурдааҕы университеты бүтэрэн баран Сибиир биир бөдөҥ туус собуоттарыттан биирдэстэрин олохтуур, киэҥ сиринэн тайаан эргинэр, табаарыстыбалары тэрийэр, маҕаһыыннары аһар. Салгыы 10-тан тахса сыл устата хайа дьыалатыгар исправнигынан Енисей, Томскай, Иркутскай күбүөрүнэлэригэр үлэлиир.
• Исландия киин куората Рейкьявик 100 тыһыынчаттан эрэ тахса олохтоохтоох. Ол да буоллар түүҥҥү олоҕо оргуйан олорор.

Атырдьах ыйын 1—22 күннэрэ

Куоска уонна кутуйах.

• Алдан өрүс улуу Өлүөнэ саамай уһун салаата буолар, уонна кини 30% уутун киллэрэр.
• Генетика чинчийиилэрэ көрдөрүүлэринэн, аныгы дьиэ куоскалара бары Лиибийэ куоскаларыттан (Felis silvestris lybica) төрүттээхтэр.
• Сылын аайы муус устар 7 күнүгэр Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ Доруобуйа күнүн бэлиэтииллэр. Быйылгы күн «Килиимэт уларыйыытыттан доруобуйаы харыстыаххайыҥ» диэн девиизтаах ыытыллыбыт.

Балаҕан ыйын 1—15 күннэрэ

Альберт Эйнштейн

• Мадьоҥ (mah-jongg, májiàng) — Кытай фишкаларынан сүүйсүү оонньуута, дайстар (оонньуу умуохтара) туттуллаллар. Покерга уонна доминоҕа сорох өттүнэн майгынныыр.
• Суруйааччы Степан Дадаскинов 1954 с. Дьокуускайдааҕы фельдшердар-акушердар оскуолаларын бүтэрбитэ. 1954 сылтан 1958 сылга дылы тыаҕа биэксэлэбитэ.
• Альберт Эйнштейн 300 тахса наука уонна 150 тахса наукаҕа сыhыана суох үлэлэри суруйбута.
• Латыын тыла саамай былыргы суруктаах-бичиктээх тылларга киирэр. Билигин Ватикан судаарыстыбатын уонна католическай таҥара дьиэлэрин официальнай тыллара.
• Саха тыла сайдарыгар сүҥкэн кылааты киллэрбит Алтан Сарын хаһан, ханна өлбүтэ чуолкай биллибэт. Кэлин Финляндияҕа олорбут үһү диэн сурах-садык тарҕана сылдьыбыта биллэр. Ол гынан баран ону улахан саарбахтааһын эмиэ баар.
• Тату бөлөх «Я сошла с ума» ырыатын музыкатын оскуола үрдүкү кылааһын үөрэнээччитэ Сергей Галоян, тылларын – журналистка Елена Кипер уонна ВГИК студена Валерий Полиенко суруйбуттара.

Балаҕан ыйын 16—30 күннэрэ

Индия былааҕа

• Кытайга 1,3 миллиард киhи олорор (аан дойду дьонун 1/5). Сирин иэнинэн Кытай үһүс миэстэҕэ турар (Россия уонна Канада кэннилэриттэн).
• Стивен Спилберг диэн режиссеру 2006 с. Premiere диэн сурунаал киинэ индустриятыгар саамай модун уонна дьайыылаах киhи диэбитэ. Time сурунаал ааспыт үйэ 100 саамай улуу дьонун ахсааныгар киллэрэр.
• Саха сирин дьахталларыттан бастакы медицина доктора, профессор Татьяна Крылова ийэтэ Ирина атыыһыт Яков Санников кыра кыыһа, аҕата Хаҥалас улууһуттан төрүттээх саха атыыһыта эбиттэр.
• Дьон Аустралияҕа 42000 тахса сыллааҕыта кэлэн олохсуйбуттара. Бастакы Эуропа дьоно 1606 с. кэлбиттэрэ.
• Виташевскай Николай Алексеевич, этнограф, народниктар хамсааһыннарын биллэр-көстөр диэйэтэлэ, Саха сиригэр 1883 с. кэлбит уонна 1897 с. дылы олорбут. Нуучча географиятын уопсастыбатын (ИРГО) кытта үлэлэһэн 1885-1895 сс. Саха сирин историятыгар уонна этнографиятыгар сыһыаннаах 30-тан тахса үлэни бэчээттээбитэ.
• Индия экономиката аан дойдуга биржаларын ырыынактарын көрдөрүүлэринэн уон иккис уонна атыылаhааччыларын кыаҕынан төрдүс миэстэлэргэ турар.
• Горохов Никита Семенович саха бастакы учуонайынан ааҕыллар этнограф, палеонтолог 1847 сыллаахха Верхоянскайга төрөөбүт.

Ахсынньы 1—31 күннэрэ

Бразилия гиэрбэтэ

• Counter-Strike диэн эдэр ыччакка сүрдээх сэргэнэр оонньуу сахалыы хардары охсуу диэн тылбаастанар.
• Портвейн диэн Португалия хотугу провинцияларыгар оҥоһуллар уохтаах арыгыны ааттыыллар эбит. Кэлин бу технологияннан аан дойду араас муннуктарыгар маннык ааттаах арыгылары оҥорор буолбуттар.
• Худуоһунньук Пабло Пикассо толору аата Пабло Диего Хосе Франсиско де Паула Хуан Непомусено Мариа де лос Ремедиос Киприано де ла Сантисима Тринидад Мартир Патрисио Клито Руис и Пикассо диэн эбит.
• Попов Гавриил Васильевич урут төрдө биллибэккэ сылдьыбыт саха тылларыттан түүр төрүттээҕэ - 58%, монгол төрүттээҕэ - 27%, тоҥус-манчжуур - 9%, оттон биир бырыһыана былыргы алтаай тылларыттан атын тыллартан киллэриилэр (кытай, персия, санскрит, тибет уонна да атын элбэх) эбит диэн быһаарбыта.
• Бразилия экономиката аан дойдуга биржаларын ырыынактарын көрдөрүүлэринэн онус уонна атыылаhыы кыаҕынан тохсус миэстэлэргэ турар.

Тохсунньу 1—31 күннэрэ

Таҥара ынахтара

• Кыыллаах олохтоохторун дьарыктара ынах-сүөһү. Мэччирэҥнэрэ уонна оттуур сирдэрэ арыыга бааллар, ол иһин төһө да сыл аайы ууга барар куттал суоһуурун иһин нэһилиэнньэ соччо көһүөн баҕарбат.
• Саха сиригэр аан бастаан телеграф 1901 сыллаахха Маача нэһилиэк иһинээҕи Нохтуйскай диэн билигин эстибит сэлиэнньэҕэ кэлбитэ.
• Көтөрдөр кыстыы соҕуруу ичигэс дойдуга баралларын ким да дьиктинэн аахпат. Оттон үөн-көйүүр кыһыны атаара ичигэс дойдуларга көтөрө дьикти курдук көстөр. Айылҕаҕа итинник көстүү эмиэ баар. Ыраах көтүүнү таҥара ынаҕа, тэмэлдьигэн оҥороллор эбит.
• Ойбон аттыгар таҥха иһиллииллэригэр киһи ахсаана төһө баҕарар, ол эрээри чорбоҕо суох буолуохтаах эбит. Иһиллиир дьон моонньуларыгар кэтэр кириэстэрин устуохтаах эбиттэр.
• Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ 1930 сыл ахсынньы 10 күнүттэн 1934 сыл от ыйын 22 күнүгэр диэри Айаан Айаан-Маайа эбэҥки национальнай уокурук киинэ этэ.

Ыам ыйын 1—31 күннэрэ

Мэҥэ Хаҥаласка омуктар өлүүлэрэ

• Хаҥалас улууһугар олохтоохторун ахсааннарыттан нууччалар 33%, атын омуктар 7% ылаллар.
• Уус-Маайа улууһугар 1939 сыллаахха 20 552 киһи олорор эбит буоллаҕына былырыын 2007 сылга 10 638 эрэ киһи олорор буолбут. Манна сахалар олохтоохтор ахсааннарыттан 10 эрэ бырыһыанын ылаллар. Эбэҥкилэр өлүүлэрэ манна 16% тиийэр эбит.
• Үөһээ Бүлүү уонна Сунтаар улуустарыгар сахалар 97-98% ылаллар, Ньурбаҕа - 92%, Бүлүүгэ - 83%.
• Нам улууһугар 1939 сыллаахха 11 тыһыынчаттан эрэ тахса олохтоох баар эбит буоллаҕына, 2007 сылга бу сыыппара икки төгүл үрдээбит.
• Анаабыр улууһугар долгааннар олохтоох нэһилиэнньэ түөрт гыммыт биирин ылаллар.

Ахсынньы 1—31 күннэрэ

Кульбертинов сэриигэ

• Бэргэн ытааччылар аан дойдутааҕы рейтиннэрэ көрдөрөрүнэн Иван Кульбертинов 487 өстөөҕү ытан өлөрөн 4 миэстэҕэ баар, онтон Федор Охлопков 429 өстөөҕү өлөрөн 7 миэстэҕэ сылдьар. Онтон рейтиҥҥа 542 өстөөҕү ытан өлөрөн финн Симо Хэүхэ бастаабыт. Кини 1940 сыллаахха Сэбиэскэй Союз Финляндияҕа саба түспүтүгэр сэриилэспит.
• Күнтэн тахсыбыт сырдык 500 сөкүүндэнэн эбэтэр 8 мүнүүтэнэн Сиргэ тиийэр.
• Саха бастакы идэтийбит муосчута Дмитрий Никифоров (1883—1965),1909 сыллаахха үһүс кылааска үөрэнэ сылдьан губернатор Крафт И. И. быһаарыытынан өссө икки үөрэнээччини кытары Москва куоракка үөрэххэ ыытыллыбыт. Сергиев Посад диэн куоракка Хрусталев И. С. биллиилээх ууска үөрэнэр. 1917 сыллаахха Дьоппуоҥҥа үөрэнэ барар.

Кыайыы чыпчаала

Өрөбөлүүссүйэ буолбутун иһин Токио куоракка биир ый сылдьан баран дойдутугар төннүбүтэ.

• «…мин билигин үөрэбин таптыыр Сахам тылынан маҥнайгы суругу мин суруйбуппуттан», — диэбит саха уус-уран литературатын бастакы хараҥаччыта Афанасий Уваровскай 1800 с. Эдьигээҥҥэ төрөөбүтэ.
• Муома улууһугар Улахан Чиистай сискэ баар Кыайыы чыпчаала (пик Победы) Саха сирин саамай үрдүк туочуката — муора таһымыттан 3004 м үрдүк.

Муус устар 1—30 күннэрэ

Крафт И.И.

• Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ буола сылдьыбыт Иван Крафт били историяттан биллэр Ленин көскө сылдьыбыт Шушенское сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Крафт аҕата эмиэ онно көскө олорбут поляк, дворянин эбит, арыгы лааппытыгар атыыһыттаабыт.
• 1997 сылтан «Анаабыр алмаастара» ААО сүрүннүүр дириэктэрэ Матвей Евсеев Өлүөхүмэ, Сунтаар, Анаабыр уонна Хаҥалас улуустарга бочуоттаах олохтоох аатын ылбыта.
• Нахот, Саха сирин соҕуруу өттүгэр Нүөрүҥгүрү улууһугар баар дьүүктэ температурата сайыннары—кыһыннары +34 °C.
• Орион сулустар бөлөхтөрүгэр баар сулус Бетельгейзе биһиги Күммүт оннугар турара буоллар кырыыта Марс орбитатыгар тиийиэ этэ.
• Аар саарга аатырбыт кудугу хаспыт Шергин Дьокуускайга кэлиэн иннинэ Өлүөнэ баһыгар баар Качуг диэн сэлиэнньэҕэ олоро сылдьыбыт. Онно кини ирбэт тоҥу курдары хаһан ууга тиийбит. Онно кудугун дьириҥэ 128 м эбит.

Ыам ыйын 1—31 күннэрэ

• Малгин Петр Егорович — Февронья Николаевна Малгина 5 сэриигэ баран өлбүт уолаттарыттан үһүстэрэ. 1943 сыллаахха сураҕа суох сүппүтэ.
• Чурапчы Хайахсытыттан төрүттээх Кондратьев Алексей Семенович убайын Сэмэни кытта сэриигэ сырыттахтарына дьоннорун күүс өттүнэн көһөрөн Эдьигээн улууһугар балыктата ыыппыттара.
• Чурапчы киһитэ Афанасий Михайлович Илларионов 11 уоллааҕыттан 7 сэриигэ кыттыбыта.
• Захаров Петр Иванович кэргэнигэр Марусяҕа нууччалыы суруйбут суруктарыгар аҕам суругун туппатым, сахалыы суруйбутун цензура тохтоппут быһыылаах, ону ирдэһэн була сатаа диэбит.
• Ньурбаттан төрүттээх Донской Феодосий Семенович авиация сибээһигэр сулууспалаабыта. Берлиҥҥа рейхстаг эркинигэр сурук хаалларбыта киэҥник биллэр.

От ыйын 1—31 күннэрэ

Үрүҥ эһэ

• Үрүҥ эһэ түүтэ сардаҥаны аһарар (нууч. световод) уонна ультрафиолет өҥү иҥэринэр. Ол курдук ультрафиолет хаартысканан түһэрдэххэ үрүҥ эһэ хара буолан көстөр эбит.
• Саха чулуу буойуна Үөһээ Бүлүүттэн сылдьар Миронов Алексей Афанасьевич Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар түһэриллибит дөкүмүөннэрэ сүтэн баран олох хойут көстүбүттэрэ. Онон үрдүк аат кини өлбүтүн 35 сыл ааспытын кэннэ иҥэриллибитэ.
• Аатырбыт Федор Охлопков бастакы кэмҥэ быраата Василийдыын биир пулемет расчета буолан кыргыһыыларга кыттыбыттара. Онтон быраата ыараханнык бааһыран өлбүтүн кэнниттэн 1942 сыллаахха Федор пулеметын снайпер бинтиэпкэтигэр уларытар.
• Сэрии кэмигэр саллааттарга Албан аат уордьаны 3 истиэпэнин үһүөннэрин ылбыт киһи Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойуттан ордук сыаналанара. Биир оннук толору кавалер — Таатта киһитэ Дмитрий Петров.

Атырдьах ыйын 1—31 күннэрэ

Чыс кутуйах

• Былыр сахалар туостан иһит эрэ буолбакка, булка туттуллар тэриллэри, итэҕэлгэ туттуллар эмэгэттэри, сүүс араас дьиэҕэ туттуллар тээбириннэри оҥороллоро.
• ‎Витим өрүс Илин Сибиир улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, Иркутскай уобалаһынан, Бүрээтийэнэн уонна Саха сиринэн устар.
• Чыс кутуйах (ойууга) Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ көстөр, сороҕор туундараҕа эмиэ баар буолар. 60-70 сыл ынараа өттүгэр элбэх этэ, билигин тоҕо эрэ аҕыйаабыт.
• Баҕах - сахалар араас туомнары оҥорорго анаан туруорар баҕаналара.

Балаҕан ыйын 1—30 күннэрэ

Ан-140

• Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркома Кытайга хируурдуу сылдьыбыта, Таджикистааҥҥа балыыһаҕа сэбиэдиссэйдээбитэ.
• ‎Ытык Күөл хируура "Чолбон" сурунаалга кэпсээннэрин таһаарда.
• Биһиги өбүгэлэрбит кус баттаҕыттан, балык тириититтэн, тайах хабаҕыттан уонна да атын матырыйааллартан араас дьэрэкээн бэргэһэ тиктэллэрэ.
• Саха сиригэр эһиллибит бөһүөлэктэрин ахсаанынан Алдан улууһа рекорду охсор.
• Ан-140 сөмүлүөтү (ойууга) 3 дойдуга оҥороллор (ол иһигэр Ирааҥҥа). Кини 6 тоннаны көтөҕөр, экипааһа икки киһи.

Ахсынньы 1—31 күннэрэ

Кыһыл Кириэс былааҕа

• Хааһах диэн тугун билиҥҥи киһи сэрэйэр эрэ — кырдьаҕаһы хааһахха укта сылдьан сүбэлэтэр диэни истэ-билэ сылдьабыт.
• Саха маршала диэн уһулуччу байыаннай талаанын иһин норуокка ааттаммыт киһини 1928 сыллаахха моруу гынан, накаастаан өлөрбүттэрэ.
• Дьокуускайга төрөөбүт саха кыыһа Пекин араадьыйатын төрүттэспитэ.
• Саха сиригэр Кыһыл кириэс аан бастаан 1878 сыллаахха Верхоянскайга тэриллибит, онтон 1884 сыллаахха Дьокуускайга (ойууга).

Тохсунньу 1—31 күннэрэ

Күөх тоҥсоҕой

• Чаҕылхай дьоҕурдаах саха худуоһунньуга Зинаида Курчатова төрөөбүт сирэ Большой Патом - Иркутскай уобаласка баар эрээри Чапаево диэн Өлүөхүмэ нэһилиэгиттэн 18 км сиргэ сытар.
• Аатырбыт Мытыйыкы 15-с оҕото Саха сиригэр бастакы география кафедратын олохтообута, кини сиэннэрэ уонна хос сиэннэрэ билигин аан дойдуга тарҕанан олороллор.
• Саха сиригэр Күөх тоҥсоҕой эмиэ үөскүүр (ойууга).
• Саха сиригэр аҕатын хартыыналарын кэллиэксиэйтин бэлэхтээбит Лев Габышев биир кыыһа Ускуустуба түмэлин дириэктэрэ.

Олунньу 1—28 күннэрэ

Токок тыыраахы миграцията

• Бырадааһап ойуун Саха сирин бастакы тырахтарыыстарыттан биирдэстэрэ.
• 1925 сыллаахха Саха сирин бырабыыталыстыбатын көрдөһүүтүнэн ССРС наукатын академията Саха өрөспүүбүлүкэтин үөрэтэр Хамыыһыйаны (КЯР) тэрийбитэ. Хамыыһыйа учуонай сэкиритээрэ кэлин Беломор канал тутуллуутугар көннөрү оробуочайынан үлэлээбитэ.
• Токок тыыраахы Арктикаттан Антарктикаҕа көһө сылдьар соҕотох көтөр. Ол сылдьан кини 70 тыһыынча километры ааһар (ойууга).
• Арҕаа Хаҥалас улууһун Одуну нэһилиэгин киһитэ "Я.Ф. Санников нэстилиэнньиктэрэ" диэн тэрилтэни салайбыта. Улахан кыыһа Татьяна Крылова Саха государственнай университетын тэрийсибитэ.

От ыйын 1—31 күннэрэ

• Эрнан Кортес ацтектар ыраахтааҕыларын албыннаан аманаат гыммыта. Писарро инкалары оппозиция көмөтүнэн сэриилээбитэ.
• Кыайыы параадыгар Саха сириттэн 14 буойун кыттыбыта, онтон иккитэ - Мэҥэ-Хаҥаластар.
• Индуизмҥа каасталар варналарга киирэллэр.
• Адыаччы үрэх уонна нэһилиэк баай тоҥус аатын сүгэллэр.
• "Хапсаҕай былыргыта уонна бүгүҥҥүтэ" кинигэ ааптара буоксанан, дуобатынан ситиһиилээхтик дьарыктаммыта, Ил Түмэн бастакы састаабыгар дьокутаат, "Саха Омук" вице-президенэ этэ.
• Түүр тылларыгар киирэр кумык тылынан саҥарар дьон ахсаана сахалардааҕар арыый элбэх.

Атырдьах ыйын 1—31 күннэрэ

IMF сүрүн дьиэтэ

• Тыһаҕас, борооску уратыларын син билэр буоллахптытына, ньылба диэн тугун билэрбит саарбах. Ньамарҕана диэни отой да билбэппит буолуо.
• Ньаадьы диэн тыл биир суолтата ынах-сүөһү иччитэ, иккис суолтата - аймахтыыларга сыһыаннаах.
• Дьокуускайдааҕы култуура уонна искусство колледжа 1937 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр икки сыллаах культпросвет үлэһиттэр оскуолаларын быһыытынан олохтоммута.
• Сотуун өлүү бациллатын, холера вибрионун уонна сэллик палочкатын арыйбыт Роберт Кох 13 оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
• Аан дойдутааҕы харчы пуондата 180-тан тахса дойдуттан харчы хомуйар (ойууга).

Балаҕан ыйын 1—30 күннэрэ

Фернан Магеллаан

• Аан дойдуну бастакынан эргийбит киһинэн Магеллааны ааттыыллар эрээри, кини айанын кыайан түмүктээбэҕэ - төннөн иһэн Лапу-Лапу диэн испааннары утары сэриилэспит киһи илиититтэн өлбүтэ.
• Көһүйэ диэн кыра күөс. Батыйа диэн кыра батас.
• Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията Аан дойдуга саамай элбэх тылга тылбаастаммыт дөкүмүөннэртэн биирдэстэрэ - 375 омук тылыгар тылбаастаммыт.
• Франция протестааннарын (кальвинистары) гугеноттар диэн ааттыыллар. Бу дьону католиктар сөбүлээбэккэ биир түүн иһигэр 3000 тахса киһини өлөрбүттэрэ.
• ‎Дьабарааскы ото, Дьабара эрбэһинэ уонна Дьабара отоно - тус-туспа үүнээйилэр.

Алтынньы 1—31 күннэрэ

Баҕа хаата

• Киһи аан бастакы аспыт үнтү тэбэр эттигэ хара буорах эбит.
• Түөрт Арассыыйаҕа тахсыбыт киинэҕэ уһуллубут саха артыыһа Михаил Скрябин биир да официальнай сыбаанньата суоҕа.
• АХШ-ка саамай улахан нуучча бибилитиэкэтин Дьокуускайтан төрүттээх киһи хомуйбута.
• Баҕа хаата баҕаҕа туох да сыһыанна суох.
• Бүлүү уокуругар 1858 сыллаахха 10243 балаҕан баар эбит.
• Элгээйи улуус киинэ буола сылдьыбыттаах.
• Аатырбыт быраас ‎Сергей Петрович Боткин чэйинэн эргинэр киһи уола эбит.