1762

1762 сыл.

Туох буолбута

Тохсунньу 4 — Британия Испанияҕа сэриини биллэрбит, онон Испания Сэттэ сыллаах сэриигэ киирбит.
Тохсунньу 5 — Дьиҥнээх Романовтар династиялара быстан Арассыыйа бүрүстүөлүгэр ньиэмэс принцэ Пётр III олорбут.

Кулун тутар 10 — Тулуза куоракка Жан Калас диэн протестант итэҕэллээх киһини суутунан көлүөһэлээн өлөрбүттэр, мантан сылтаан Вольтер итэҕэли тулуйуу хампаанньатын саҕалаабыт.

Ыам ыйын 5 — Петербуурдааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаммыт. Сэттэ сыллаах диэн кэлин ааттаммыт Европа дойдуларын уонна Американы хаппыт бөдөҥ сэрииттэн Арассыыйа ыраахтааҕыта Петр III тахсыбыт — союзниктарын кытта сүбэлэспэккэ да Германияҕа Пруссияны төннөрбүт.

От ыйын 9 — Сыл аҥаара Арассыыйаны салайбыт ыраахтааҕы Петр III (Петр I кыыһын уола, аҕата ньиэмэс) саагыбар оҥорон былаастан туораппыттар, кини оннугар ойоҕо Екатерина II (кэргэн тахсыан иннинэ Пруссия куоратын принцессата этэ) бүрүстүөлгэ олорбут. Биир уоллаахтар этэ (кэлин ийэтэ өлбүтүн кэннэ Павел I диэн ыраахтааҕы буолбута). Петр III биир нэдиэлэ буолан баран өлөн хаалбыта, хайдах өлбүтэ чопчу биллибэт, дьоҥҥо геморройтан сылтаан сүрэҕэ тохтообут диэн быһаарбыттара.

Ахсынньы 15 — Екатерина II ыраахтааҕы омуктар Арассыыйаҕа көҥүл кэлэн олохсуйалларын көҥүллээбит (дьэбириэйдэртэн ураты), ону таһынан кыраныысса таһыгар күрээбит нууччалары амнистиялаабыт. Арассыыйа саҥа салалтата бу докумуонунан дойду нэһилиэнньэтин элбэтэр бэлиитикэни ыытарын биллэрбитэ.

Тохсунньу 5 — 1741 сылтан Арассыыйа импиэрийэтин баһылаан олорбут Бүөтүр I кыыһа Елизавета Петровна. Кини ыраахтааҕылыыр кэмигэр Бүөтүр I үгэстэрэ төннүбүттэрэ, Бырабыыталыстыбалыыр Сенат сөргүтүллүбүтэ ^[1], МГУ үөскээбитэ^[2] Художестволар акадьыамайалара тэриллибитэ, бөдөҥ, баай дыбарыастар тутуллубуттара, импиэрийэҕэ бастакы баан баар буолбута. Суутунан өлөрүү туттуллубат этэ. Арассыыйа Австрия нэһилиэстибэтин иһин, нуучча-швед (1741—1743) уонна Сэттэ сыллаах сэриилэргэ ситиһиилээхтик кыттыбыта. Сибиири чинчийии уонна баһылааһын салҕаммыта.