Бурхан итэҕэлэ

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Навигацияҕа көс Көрдөбүлгэ көс
"Хан Алтай" диэн бурхан итэҕэллээх Г. Гуркин уруһуйа (1912).

Бурхан итэҕэлэ (алтайдыы: буркан jаҥ; Ак jаҥ (Үрүҥ итэҕэл); Сÿт jаҥ (Үүт итэҕэл); Алтай jаҥ (Алтаай итэҕэлэ)) — XX үйэ саҕаланыытыгар Алтаайга үөскээбит алтаай омук итэҕэлэ. "Бурхан" диэн өйдөбүл түүрдүү быркан ("таҥара") уонна уйгуурдуу-моҕоллуу burχa, бурхан ("Будда") диэн[1][2]. Бурхан итэҕэллээх алтаайдар бэйэлэрин итэҕэллэрин "хара" уонна "хааннаах" итэҕэлгэ, ол аата ойууннааһыҥҥа утаран "үрүҥ", "үүт" итэҕэл диэн ааттыыллар. Бурхан итэҕэллээхтэрэ Дьуҥҕаар хааннарын кэмин үрдүктүк саныыллара, алтаай омук историятын "көмүс кэмэ" дииллэрэ уонна ол кэминээҕи сиэри-туому, быһыыны-майгыны төнүннэрэ сатыыллара. Ону тэҥэ бурхан итэҕэлин алтаай омук политическэй хамсааһынын курдук саныахха сөп[3][4][2]. Бурхан итэҕэллээхтэр, чуолаан Г. Гуркин диэн уруһуйдьут Каракорум-Алтай окружной управатын, ол эбэтэр алтаай омук автономиятын тэрийбиттэрэ[5], кэлин бу автономия Ойрот автономнай уобалаһыгар кубулуйбута. Сорох дааннайдарынан билиҥҥи кэмҥэ алтаай омук 70%-на бурхан итэҕэлин ылынар[6][7].

Өйдөбүл уонна төрүт[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Чинчийээччилэр да, итэҕэллээхтэр да ортолоругар бурхан итэҕэлин туһунан сүрүн икки көрүү баар[8][9].

Бастакыта: бурхан итэҕэлэ уларытыллыбыт Алтаай ойунааһына буолар, бу итэҕэл төрүтэ Таҥара итэҕэлэ уонна атын итэҕэл дьайыыта суох[1][10].

Иккиһэ: бурхан итэҕэлэ Алтаайдааҕы буддизм көрүҥэ буолар[2][11].

Бурхан итэҕэлэ үөскээбитин уонна тарҕаммытын төрүттэрэ:

1. XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҕаланыытыгар нууччалар Алтаайга көһүүлэриттэн саҕаламмыт сир кризиһэ[12].
2. Россия ыыппыт нууччатымсыйыы (русификация) политиката[12].
3. Ойуннааһын мөлтөөһүнэ уонна кризиһэ.
4. Урукку Дьуҥҕаар хааннарын сирдэригэр Амарсанаа диэн ааттаах бүтэһик хаан төннөрүн (иккистээн төрүүрүн) туһунан сурахтар тарҕаныыта.

История[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Чэт Чэлпанов ойоҕун Кулу кытта

Бурхан итэҕэлэ 1904 сыллаахха Алтаайга Уус Канск улууһун (аймак) Тэрэҥ хочотугар ыытыллыбыт алгыстартан саҕаламмыт. Алгысчыттар Ак Бурхан ол эбэтэр Үч-Курбустан диэн алтаай таҥаратын илдьитэ Ойрот-хаан (пророк) кэлэрин кэтэһэр этилэр[13]. Бурхан итэҕэлин бастакы тарҕатааччыта Чэт Чэлпанов уонна кини ииппит кыыһа Чугул Сорокова этилэр. 1906 сыллаахха Чэт Чэлпанов уонна кини өйөөччүлэрэ сууттаан хаайыыга бата сыыспыттара да босхоломмуттара[1].

Официальнайа суох дааннайдарынан бурхан итэҕэлин дьиҥнээх төрүттээччилэрэ Манди уонна Аргымай Күлдьини баайдар уонна Тырый Яшитов ("Ак-эмчи") диэн буддизмы билэр киһи этилэр.

Эбии көр[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Быһаарыылар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  1. 1,0 1,1 1,2 Тадина Н. А. Этническая консолидация и преемственность поколений в осмыслении бурханизма // Этнографическое обозрение. — 2005. — № 4. — С. 38–44.
  2. 2,0 2,1 2,2 Шерстова Л. И. Бурханизм // Историческая энциклопедия Сибири. — Новосибирск, 2013.
  3. Данилин А. Г. Бурханизм: из истории национально-освободительного движения в Горном Алтае. — Горно-Алтайск: Ак-Чечек, 1993.
  4. Мамет Л. П. Ойротия: очерк национально-освободительного движения и гражданской войны на Горном Алтае. Научно-исследовательская ассоциация по изучению национальных и колониальных проблем. М.: Наука и просвещение, 1930. — 159 с.; Горно-Алтайск: Ак-Чечек, 1994.
  5. Филатов С. Б. Бурханизм, шаманизм и буддизм в Республике Алтай // Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания / Отв. ред. М. Бурдо, С. Б. Филатов. — М.: Логос, 2006. — Т. IV. — С. 112.
  6. Филатов С. Б. Бурханизм, шаманизм и буддизм в Республике Алтай // Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания / Отв. ред. М. Бурдо, С. Б. Филатов. — М.: Логос, 2006. — Т. IV. — С. 105.
  7. Екеев Н. В. Этноконфессиональная идентичность личности (на примере коренного населения Республики Алтай) // Бурханизм на Алтае: история и современность. — Горно-Алиайск, 2012. — С. 113–114.
  8. Филатов, 2006, с. 114
  9. Тадина, 2013
  10. Бутанаев В. Я. Бурханизм тюрков Саяно-Алтая. — Абакан: Изд-во ХГУ им. Н. Ф. Катанова, 2003.
  11. Косьмин В. К. Влияние монгольского буддизма на формирование и развитие бурханизма на Алтае // Этнографическое обозрение. — 2005. — № 4.
  12. 12,0 12,1 Филатов С. Б. Бурханизм, шаманизм и буддизм в Республике Алтай // Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания / Отв. ред. М. Бурдо, С. Б. Филатов. — М.: Логос, 2006. — Т. IV. — С. 108.
  13. Филатов С. Б. Алтайский Бурханизм // Религия и общество. Очерки религиозной жизни современной России / Отв. ред. и сост. С. Б. Филатов. — М.; СПб.: Летний сад, 2002.

Кинигэлэр[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Бурхан итэҕэллээх суруйааччылар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  • Бутанаев В. Я. Бурханизм тюрков Саяно-Алтая. — Абакан: Изд-во ХГУ им. Н. Ф. Катанова, 2003. — 260 с. — 1000 экз. — ISBN 5-7810-0226-X
  • Попов И. Н. Метафизика абсолютного дуализма: оратория преодоления. — Барнаул: Азбука, 2010. — 290 с. — 200 экз. — ISBN 978-5-93957-396-2
  • Тырысова З. Т. Алтай Jаҥ — генофонд Алтая. — Горно-Алтайск, 2009. — 455 с.
  • Тырысова З. Т. Ургÿлjикти учугы — Алтай Jаҥ (Нить вечности — Алтай Jан). — Горно-Алтайск, 2008. — 450 с.
  • Шодоев Н. А. Алтайская народная педагогика. Билик воспитания личности и обретения смысла жизни. Пособие по духовному самообразованию. — Барнаул: Алтайский Дом Печати, 2011. — 268 с. — 800 экз.
  • Шодоев Н. А. Основы алтайской философии. — Бийск, 2010. — 207 с.
  • Шодоев Н. А., Курчаков Р. С. Алтайский Билик — древние корни народной мудрости России. — Казань: Центр инновационных технологий, 2003.