Афанасьев Николай Егорович

Афанасьев Николай Егорович — саха омугун үөрэҕириитигэр улахан өҥөлөөх киһи, В. В. Никифоровы уонна С. А. Новгородовы кытта бииргэ үлэлээбит Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, үөрэҕирии наркомун солбуйааччыта.

Олоҕун олуктара

Төрдө-ууһа

Николай Афанасьев кулун тутар 11 күнүгэр 1877 сыллаахха Аммаҕа (бэйэтэ ахтарынан Дьокуускайга) Архангельскайтан кэлбит бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.

Эһэтэ Авдей Афанасьев Архангельскайга балык артыалларын тэрийэн үлэлэтэн байбыт киһи, кэлин аатыыһыт, куоракка биир дуу, икки дуу таас дьиэлээх киһи эбит. Күүстээх итэҕэллээх старообрядец. Бастакы уолун Георгийы табахтаабытын иһин улахан аньыыны оҥордо диэн дьиэтиттэн үүрэн кэбиспит. Георгий Авдеевич өр кэм ускул-тускул сылдьыбыт эрээри, отой хаамаайы буолан хаалбатах. Дьокуускайга лааппылаах атыыһыты кытта Саха сиригэр кэлсэн хаалбыт. Дьокуускайга ойох ылбыт, кыыстаммыт, хас да сылынан ойоҕо өлөн хаалан, иккистээн ойохтоммут, бирикээсчиктээн бүппүт уонна Дьокуускайга кыра дьиэ атыылаһан кыралаан атыыһыттаабыт. 2-3 сылынан лааппытын, дьиэтин атыылаан баран Аммаҕа көспүт. Аммаҕа дьиэ атыылаһан, лааппы арыйан олорбут, улахан оҕуруоттаах уонна бааһынаалаах эбит, ынах, сылгы, сибиинньэ, куурусса ииттибит. Аммаҕа аҕам бастыҥ баайынан ааҕыллар этэ диэн ахтыытыгар суруйар, уола Николай Егорович. Аммаҕа олорбута 3-4 сыл ааспытын кэннэ биир саас Ньылхаҥҥа баран иһэн Майда өрүскэ алҕас ууга түһэн, тымныйан өлбүт. Ол саҕана уола Николай түөрт саастааҕа.

Ийэтэ Татьяна Андреевна Бүлүүттэн төрүттээх эбит. Георгий Афанасьев кини иккис кэргэнэ (бастакы кэргэниттэн Дьокуускай атыыһыта Павловтан) Гавриил диэн улааппыт уоллааҕа. Иккис кэргэнэ өлбүтүн кэннэ кэргэнин бастакы ойоҕуттан кыыһын Аннаны, бэйэтин улахан уолун Гавриилы уонна Георгий Афанасьевтан төрөппүт 4 оҕотун кытта соҕотох хаалбыт. Икки кырата сотору кэминэн ойоҕостотон өлөн хаалбыттар. Бэйэтэ хаһаайыстыбатын кыайан көрбөт буолан, түргэнник дьадайбыт. Ол эрээри, санаатын түһэрбэккэ, туора дьоҥҥо, күһэлэҥинэн кэлбит сыылынайдарга иҥин көмөлөһөр эбит. Ол туоһутунан, холобур аатырбыт суруйааччы Владимир Короленко кини 65 сааһын туолбутугар эҕэрдэлээбит суруга буолар:

"Родная Татьяна Андреевна! В день вашей годовщины мы, невольные жители г. Якутска, приносим Вам свои искренние пожелания — прожить еще долгие-долгие годы. Вы и Ваш дом были для нас едва ли не единственным приютом, где каждый из нас чувствовал себя, как в родной семье... г. Якутск, 1916 г. января 12 дня"

Оҕо сааһа, Короленкоҕа, атын сыылынайдарга үөрэниитэ

Ол курдук Аммаҕа сыылынайдар Короленко, Осип Аптекман уонна Иван Папин бииргэ туспа саха дьиэтигэр олороллоро (солобуода биир кырыытыгар диэн ахтар Афанасьев) уонна кинилэргэ элбэхтэ сылдьар буолбуттара. "Короленко киэһэ аайы сылдьар этэ, эдьиийим Танялыын киниэхэ көтөхтөрөн кэбиһэрбит, ону-маны кэпсэттэрэрбит, оонньоторбут, ону Владимир Галактионович биирдэ да туора анньыбатаҕа, тулуйара эбитэ дуу, биһигини кытта дьиҥнээхтии умсугуйан дьарыктанара эбитэ дуу, баҕар ыар санааларыттан аралдьыйара буолуо..." — диэн ахтар Афанасьев (Короленко Амматтан Афанасьев 7-7,5 саастааҕар көспүтэ, эдьиийэ Таня биир сыл аҕа этэ).

В. Г. Короленко бастаан Афанасьев киниттэн 4 сыл кэриҥэ аҕа убайын Гавриилы ааҕарга-суруйарга үөрэппит, онтон 1884 сыл күһүнүттэн эдьиийин Таняны уонна Афанасьевы бэйэтин үөрэтэн барбыт. Кырачаан Николай хараҕа ыалдьар уонна кыра эрдэҕиттэн сэмэй буолан дэриэбинэ оҕолорун кытта куодарыспат эбит. Бастакы кинигэбитинэн Ушинскай "Родное слово" диэнэ буолбута, ону таһынан "Родник" уонна "Детское чтение" диэн оҕо сурунаалларын, нуучча остуоруйаларын хомуурунньугун, Некрасов хоһооннорун хомуурунньугун ааҕар этибит диир. "Эдьиийбинээн Танялыын үөлээннээхтэрбитин кытта оонньууртан сыылынайдары кытта алтыһарбытын ордорор этибит" диэн ахтар. Короленко биир сыл оннук үөрэтэн баран Амматтан көһөн барбытын кэннэ, кинини Аптекман солбуйбут (кини эмиэ өссө биир сыл буолан баран барбыт). Ону таһынан Короленко барбытын кэннэ көскө кэлбит Свитыч диэн политсыылынай ойоҕо Вера Павловна Рогачева оҕолорго элбэхтэ ааҕар эбит. Короленко баран да баран, бэйэтин тахсыбыт кинигэлэрин уонна араас оҕо кинигэлэрин Афанасьевтарга ыыталыыр эбит, ону таһынан "Русское богатство" диэн сурунаалы хас да сыл тухары кинилэргэ ыыта турбут.

Төһө да сыылынайдар кыра оҕолорго бэлиитикэ туһунан кэпсээбэтэллэр (арай арыый улааппыттарын кэннэ Рогачева хаайыы, дьадаҥылар олохторун туһунан кэпсиир буолбут), Афанасьев бэйэтэ ахтарынан, кинилэр аһыныгас, дьоҥҥо көмөлөһө сатыыр буола улааталларыгар сыылынайдар, уонна чуолаан Короленко улахан оруолу оонньообуттар.

Эдэр сааһа

Дьокуускайдааҕы реальнай училище 6 кылааһын бүтэрэн баран, Николай Егорович тыа оскуолатыгар үлэлии барар.

Аан бастаан уопсастыбаннай үлэҕэ киириитэ "Телеграммы Петербургского телеграфного агенства" диэн хаһыаты таһаарыыттан саҕаламмыта. Бу туһунан Афанасьев бэйэтин ахтыытыгар суруйарынан, Нуучча-Дьоппуон сэриитин хаамыытын, 1905-06 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэ туһунан Дьокуускай икки хаһыатыгар суруллубат этэ, арай "Якутские областные ведомости" дойдуга туох буолбутун туһунан кылгас телеграммалары сороҕун эрэ бэчээттиирэ, холобур Порт-Артуру дьоппуоннар ылбыттарын туһунан тэлэгирээммэни бэчээттиири күбүрүнээтэр көҥүллээбэтэҕэ, Дьокуускай уопсастыбаннаһа бу туһунан Кушнарев атыы-эргиэн дьиэтин үлэһиттэриттэн эрэ сурах быһыытынан истибитэ. Ол иһин бастаан үс буолан (Афанасьев, В.В. Жаров, В.М. Ионов), онтон кинилэргэ холбоспут саха учуутала Е.М. Егасов, быраас М. В. Сабунаев, сыылынай Самохин уо.д.а. "Телеграммы Петербургского телеграфного агенства" диэн таһаарыыны гектографка бэчээттиир буолбуттара. Бу таһаарыы бастаан 200-чэ, онтон 600-чэ сурутааччыламмыта, ол да буоллар барыс киллэриммэттэрэ, сурутуу харчыта орускуоттарын да саппат этэ. Былаастар тутулуга суох таһаарыыны сөбүлээбэт этилэр, аһаҕастык сабар кыахтара суоҕа, онон тиһэҕэр күбүрүнээтэр икки төгүл кыра сыаналаах эмиэ телеграммалары бэчээттиир бүллэтиэн таһаартарбыта, онон уопсастыбанньыктар хаһыаттара сабылларга күһэллибитэ (сабыллыбыттарын кэннэ, ол бүллэтиэн сыаната үрдээбитэ, сорох, былааска тоҕооһо суох тэлэгирээмэлэри, бэчээттээбэт буолбута диэн ахтар Афанасьев).

1907 сыл от ыйыттан «Якутский край» сахалыы сыһыарыылаах хаһыат тахсыбыта. Афанасьев издатель быһыытынан бигэргэтиллибитэ.

С. Ф. Михалевич "Из плена" диэн хоһоонун бэчээттээбиттэрин иһин буруйданан, суруйааччы, хаһыат эрэдээктэрэ С. А. Корякин уонна издатель Н. Е. Афанасьев тутуллубуттара уонна иккилии сыл хаайыыга угуллубуттара, хаһыат сабыллыбыта. Ол гынан баран Афанасьев сотору кэминэн босхоломмута (бэйэтэ суруйарынан балтараа сыл олорон баран) уонна 1908 сыллаахха саҥа тахсар "Якутская жизнь" хаһыат салайыытыгар (редакциятыгар) киирбитэ.

1914 сыллаахха Николай Егоровичка саха начальнай кылаастарыгар сахалыы суругу-бичиги үөрэтии туһунан санаа киирэр. Сахалыы букубаар наада буолар. Ол букубаары оҥорорго кини Всеволод Михайлович Ионову көрдөһөр. Ионов көскө сылдьан бэйэтэ оҥорбут букубаарынан сахалыы үөрэтэ сылдьыбыттааҕа. Балтараа сыл буолан баран Ионовтан букубаар рукопиһын туталлар. Афанасьев бастаан начальнай училищалар инспектордарыгар бу букубаары көҥүллүүргэ көрдөһөр, онтон аккаас ылан баран архиерейга таҥара дьиэтин үбүнэн букубаары бэчээттииргэ уонна таҥара приходарын оскуолаларыгар тарҕатар туһунан этии киллэрэр. Архиерей тута сэҥээрэр уонна сотору кэминэн сөбүлэҥин биэрэр. Ол гынан баран Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ буолан хаалан барыта саҥаттан барар.

Бирикээсчиктэр уопсастыбаларын кулуубугар сахалар I сийиэстэрэ буолар. Онно Ионов букубаарын таһаарыы туһунан этиини В. В. Никифоров киллэрэр. Сийиэс букубаары С. А. Новгородов транскрипциятынан бэчээттииргэ уонна саха оскуолаларыгар сахалыы сурукка-бичиккэ үөрэтии туһунан уураах таһаарар.

Афанасьев С. А. Новгородову Ионов кинигэтин уларытарга көҕүлүүр. Киэһэ аайы үлэлэрин кэннэ босхо үлэ саҕаланар. Аан тылын иккиэн суруйаллар. Фонетикатын Новгородов оҥорор,уоннааҕытын Афанасьев.

Үлэлиир кэмнэригэр хаста да бөрүкүтэ, туһата суох үлэнэн дьарыктанаҕыт диэн санааны истэллэр. Үбү ол да буоллар Саха Сирин уобаластааҕы зиэмистибэтэ сахалар I сийииэстэрин быһаарыытынан биэрэр.

Кинигэ тахсыбытын кэннэ, олох атын иккис букубаары таһаарар үлэ саҕаланар. Үс ыйынан букубаар уонна хрестоматия бүтэллэр.

1924 с. С. А. Новгородов өлбүтүн кэннэ Афанасьев табаарыһын үлэтин бэйэтэ салҕыыр. Саҥа учебниктары уонна пособиелары таһаарар бөлөҕү салайар. Кини салайыытынан 26 үлэ суруллар уонна бэчээккэ тахсар: букубаардар, хрестоматия, нуучча тылын учебниктара, эбэҥки букубаара, программалар уо. д. а.

Сүүрбэһис сыллар саҥаларыгар Н. Е. Афанасьев Саха АССР үөрэҕирии наркомун солбуйааччыта буола сылдьыбыта, педтехникумҥа преподавателлээбитэ, оскуолалар инспектордара буола сылдьыбыта, норуот үөрэхтээһинин салаатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ. Талааннаах методист уонна нуучча тылын үөрэтиигэ новатор быһыытынан биллибитэ.

1938-39 сс. эсердэр баартыйаларыгар киирэ сылдьыбытын иһин буруйданан Дьокуускай хаайыытыгар сыппыта. 1939 с. бэс ыйын 4 күнүгэр дьыалата Саха АССР боркуратууратын уурааҕынан тохтотуллубута. Хаайыыттан тахсан баран ахтыыларын суруйан саҕалаабыта. 1944 с. Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала диэн аат биир бастакынан иҥэриллибитэ.

1956 сыллаахха тохсунньу 2 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Павловскайыгар өлбүтэ.