Киренскэй Леонид Васильевич

Леонид Васильевич Киренскэй

Леонид Васильевич Киренскэй (1909–1969) — физик-чинчийээччи, ССРС академига, Красноярскайга Физика институтун төрүттээччи, Дьокуускайга Космофизика инстутуутун арыйыыга өҥөлөөх киһи, Саха сириттэн төрүттээх дьонтон бастакынан академик аатын ылбыт (уонна Сэбиэскэй Сойуус саҕана соҕотох) киһи буолар. Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1969).

Олоҕун олуктара

• 1909 сыл муус устар 7 күнүгэр, Амма сэл., Саха Сиригэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.

Төрдө-ууһа

Аҕата Василий Васильеивч Киренскэй казак унтер-эпиһиэрин уола, бу өттүнэн төрүттэрэ Саха сиригэр өссө XVII үйэҕэ кэлбиттэр, саха дьахталларын ойох ылан сахатыйбыт нууччалар, кэргэнэ (ол аата Леонид Киренскэй эбэтэ) саха дьахтара эбит. Василий Васильевич төрүт Амма олохтооҕо, алта кылаас үөрэхтээх. Бастакы кэргэниттэн Пелагея Чирковаттан уола өлбүтүн кэннэ Красноярскайга баран олоро сылдьыбыт, онно иккис кэргэнин көрсүбүт. Онон Леонид ийэтэ Екатерина Васильевна Яковлева Орловскай уобалас Талызино дэриэбинэтиттэн төрүттээх, Красноярскайга эдьиийигэр кэлэн биэлсэр куурустарыгар үөрэнэ сырыттаҕына билсибиттэр. Икки сыл Томскай уйуоска олорон баран Саха сиригэр Аммаҕа көспүттэр. Улахан дьиэ туттубуттар. Манна уоллара Леонид төрөөбүт. Леонидтан аҕа Галина диэн уонна балыс Нина диэн кыргыттардаахтара.

Үөрэҕэ, эдэр сааһа

1915 Амматааҕы таҥара дьиэтигэр баар оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ, аҕата сүрэх ыарыытыттан өлөр.

1919 сыллаахха уола оскуоланы бүтэрбитин кэннэ, күһүөрү сайын ийэтэ оҕолорун илдьэ Дьокуускай куоракка көспүт.Онно куорат балыыһатыгар акушерканан үлэҕэ киирбит, балыыһа дьиэтигэр икки хоско олохсуйбуттар. Леонид реальнай училищеҕа үөрэнэ киирбит. Биир кэмҥэ ийэлээх ыал эмиэ Амматтан төрүттээх Афанасьевтарга, ийэлээх уолга, олорбуттара. Татьяна Андреевна Афанасьева, Аммаҕа олорор кэмигэр Короленко киниэхэ олоро сылдьыбытнан биллэр, Дьокуускайга көһөн баран эмиэ куортамныыр дьиэлээҕэ (ол пансиоҥҥа, холобур, өрөбөлүүссүйэ иннинэ кэлин саха бастакы суруйааччы дьахтара буолбут Вера Давыдова оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар 9 сыл устата олорбута). Оттон Афанасьева соҕотох уола Николай Егорович бу сылларга Ионовтуун уонна Сэмэн Новгородовтуун саха бастакы букубаарын уонна ааҕар кинигэлэрин оҥорсубут, таһаартарбыт, үлэҕэ киллэрбит киһи, үөрэх наркомаатыгар нарком солбуйааччытынан үлэлээбитэ. Кини эдэркээн Леонидка улахан сабыдыалы оҥорбута саарбаҕа суох.

Бу сылларга күһүнүн хомсомуоллар көҕүлээһиннэринэн оҥоһуллар катокка хаҥкылыырга үөрэнэр, математикаҕа ситиһиилээхтик үөрэнэр, хоһоон суруйарга холонор, саахыматтыыр. Математикаҕа Леопольд Григорьевич Гайвиш диэн учуутал үөрэтэр, кини уруоктара наһаа сэргэхтик ааһалларын ахталлар. Литература учууталынан Алексей Михайлович Белоусов диэн эмиэ үчүгэй учуутал үөрэппитэ ахтыыларга ахтыллар, кини уолчааны литератор буолуоҕа диэн ыраланар эбит. П. Драверт хоһооннорунан үлүһүйэр.

1923 сыллаахха ыал Красноармейскай уулуссаҕа Таалай күөл аттыгар турар кыра дьиэҕэ көспүттэр. Бу сыл Леонид II ступеннаах оскуолаҕа киирбит (урукку реальнай училище). Манна математикаҕа дириҥ билиилээх, улахан уопуттаах И.Г. Закржевскайга үөрэммитэ. Физикаҕа Томскай политеҕын выпускнига А. П. Ермолаев үөрэппитэ, кини ордук эксперимент оҥорорго үөрэнээччилэрин сыһыарара, эбии предметигэр физика куруһуогун ыытара, онно прибордары оҥортороро. Литератураҕа эмиэ чаҕыйлхай дьон үөрэппитэрэ: С.Н. Лебедев уонна П. М. Литвинцев.

Бу Красноармейскай уулуссаҕа олорон уол Соболевтары кытта доҕордоһор.

Гражданскай сэрии кэнниттэн олох аа-дьуо тупсан барбыт, чааһынай лааппылар аһыллыбыттар, борохуоттар сырыылара элбээбит, электростанция үлэтэ сөргүтүллүбүт. Бу сыл Леонид бастакы хоһооннорун "Автономнай Якутия" хаһыат "Таежные огоньки" диэн сыһыарытыгар бэчээттээбиттэр.

1924 сыллаахха сайын Иркутскай сыырката Дьокуускайга гастроллаабытын кэннэ, онно Чернов труппатын гимнастарын көрөн, атастарын кытта гимнастиканан үлүһүйэр, Дьокуускай хамаандатын састаабыгар киирэн Өлүөхүмэҕэ гимнастика нүөмэрдэрин көрдөрө бара сылдьар. А. Толстой "Аэлитатын" ааҕан баран астрономиянан үлүһүйэр. Атаһын эдьиийэ педтехникумҥа үлэлииринэн туһанан онтон телескоп уларсан, атастарынаан от харайар сарай үрдүгэр тахсан кыһыҥҥы халлааны чинчийэллэр. Кыһынын мас мастыыр, муус муустуур. Сайынын баржа таһаҕаһын таһаарарга куруусчуттуур, телеграф лииньийэтин өрөмүөннүүр биригээдэҕэ үлэлиир.

1927 Дьокуускайдааҕы II ступеннаах орто оскуланы бүтэрэн, геолог буолар баҕалаах Москубаҕа айаннаабыт. Бастаан буксир соһор бааржатынан Уус-Кукка тиийбит, онтон икки ат соһор тыытытна (шитик диэн) Качугка тиийбит. Салгыы Иркутскайга диэри грузовикка олорсон барбыт. Манна уол ыалдьан хаалар, бииргэ Иркутскайга диэри айаннаабыт доҕоро Аркуша тимир суолга билиэт уонна ас-үөл ылан биэрбит уонна вагоҥҥа олордон ыыппыт. Москубаҕа тиийэн иһэн эрэ арыый чэпчээбит. Ол эрээри Горнай институкка киирэр эксээмэннэр бүтэн хаалбыттар эбит. Уол араас сирдэринэн кэрийэн эксээмэн туттарсар быраабы ирдээн ылбыт, түөрүйэтин үчүгэйдик кэпсээбит эрээри, экзаменатордар аһара тиэтэннэннэр садаачаларыттан биири эрэ суоттаан, үөрэххэ сатаан киирбэккэ хаалбыт.

Манна биир иккис куурус устудьуон кыыһын кытта билсэн физика факультетыгар бара сылдьыбыт, уонна эһиил кэлэн физикаҕа туттарсар бигэ санааны ылбыт. Дьокуускайга төннөн кэлэн баран Николай Афанасьев сүбэтинэн Нуучча опытнай-показательнай оскуолатыгар (дириэктэр Пшеницын М.И.) физика уонна математика учууталынан үлэтин саҕалаабыт. Уол баҕатын хоту эһиилигэр үрдүк үөрэххэ туттарса барбатаҕа, ол саҕана направление эрэ биэрэн көҥүллээтэхтэринэн барар кыахтааҕа. Учуутал тиийбэт буолан уолу үөрэххэ ыыппатахтара.

1928—1930 Өлүөхүмэ куоратыгар II ступеннаах оскуолаҕа учууталынан үлэлээбит. Ол эрээри үөнээччи аҕыйаҕынан улахан кылаастары сарбыйан кэбиспиттэр. Онон аныгыскы үөрэх сылыгар Дьокуускайга төннүбүт.

1930—1931 Дьокуускай куоратыгар учууталынан үлэлээбит. Сайын 1931 сыллаахха сыымайдыыр хамыыһыйа дьэ, кэмниэ кэнэҕэс уолу көҥүллээн, үөрэххэ ыыппыт. Бу сырыыга өссө 1928 сыллаахтан көтөр буолбут сөмүлүөтүнэн Иркутскайг тиийбит. Москубаҕа тимир суолунан айаннаан, МГУ физика факультетыгар ситиһиилээхтик туттарсан киирбит.

1931—1936 МГУ физика факультетын устудьуона. Манна проф. Н. С. Акулов лиэксийэлэрин истэн магнитологияннан үлүһүйбүт. 1931 сыллаахха Акулов лаборатория арыйыбытыгар собеседованиены ситиһиилээхтик ааһан (прибордары оҥорор уопута көмөлөспүт) ол лабораторияҕа үлэлии киирбит. Дипломнай үлэтин 1936 с. ситиһиилээхтик көмүскээн баран аспирантураҕа киирбит.

• 1937 Бастакы үлэтэ «Температурная зависимость кривой намагничивания» бэчээккэ тахсыбыт. Бу сыл таптыыр кыыһа сайын үөрэҕин бүтэрбитин кэннэ ыал буолбуттар.

1939 сыл сааһыгар аспинатуратын бүтэрэн, бэс ыйыгар «Магнитокалоритмический эффект при вращении ферромагнитного кристалла в магнитном поле» диэн ааттаах кандидатскай диссертациятын МГУ-га көмүскээбит. Онтон МГУ физфагар биир сыл ассистенынан үлэлээбит. Ону таһынан үс сыл тухары Геологоразведочнай институкка физиканы устудьуоннарга үөрэппит, кафедра сэбиэдиссэйиттэн уһулуччу үчүгэй характеристиканы ылбыт. Атомнай физика институтугар үлэҕэ ыҥырбыттар. Ол рээри эдэр киһи Дьокуускайга төннөрүн ыраланар эбит. Ону Дьокуускай пединститутгар барарга баар-суох соҕотох миэстэни атын киһиэхэ биэрэн кэбиспиттэр. Уолга Красноярскайы, Махачкаланы уонна Благовещенскайы таллара биэрбиттэр, ону кэргэнин сүбэтинэн Красноярскайы талбыт. Онон 1940 сыллаахха балаҕан ыйын 11 күнүгэр Красноярскайга доцент дуоһунаһын толорооччунан анаммыт.

Красноярскайдааҕы олоҕо

1940 сыл алтынньытыгар общай физикаҕа лиэксиэйэлэрин саҕалаабыт. Ону таһынан билим үлэтинэн дьарыктанар баҕалааҕын биллэрбит, ол саҕана институкка ким да физикаҕа билим чинчийэр үлэтинэн дьарыктаммат эбит. Сэтинньи ортотугар эдэр киһини кафедра сэбиэдиссэйинэн анаабыттар. Бу ый бүтэһигэр Красноярскайга ферромагнетизмҥа бастакы сэминээр тэрийбит, бу үлэтэ 30 сыл тухары салҕаммыта.

1941 сыл ыам ыйыгар квартира биэрбиттэр (ол иннинэ коллегатыгар Сарапкиннарга олорбута). Онон кэргэнин уонна кыыһын аҕалар соруктаах Москубалаабыт. Ол эрээри, кэргэнин үлэтиттэн ыыппатахтар. Сэрии саҕаламмытын кэннэ физмат факультетын декаана Эдельман сэриигэ барбытыгар кини оннугар декан буолбут. Атырдьах ыйыгар кэргэнэ оҕотунаан көһөн кэлбиттэр, ойоҕо көһөрүллүбүт авиазаводка үлэлии киирбит. Бу түгэни кытта Киренскай олоҕор биир бэлиэ түгэнэ ситимнээх. Кэргэнэ ферромагниттарынан дьарыктанарын билэр буолан, собуокка ыстааллары сортировкалыыр сорудах турбутугар ону санаан, кэргэнин онно ылсарга сүбэлээбит. Бу үлэни ситиһиилээхтик толорон Киренскай аата киэҥник биллибит, атын байыаннай собуоттар ыҥырар, кини үлэтинэн туһанар буолбуттар. Бу лэ һин харчытынан ферромагнитанй лаборатория тэриллибит. Аан бастаан лаборатория үлэтин официальнайдык билинии 1942 с. буолбута. Онтон 1943 сыллаахха Красноярскайдааҕы пединститутка магнитнай лаборатория тэриллибитэн ааҕыллар. КПСС чилиэнинэн талыллыбыт.

Физиктар тиийбэт буоланнар мединситут физика кафедратыгар ыҥырбыттарын ылынан онно көспүт, ол эрээри Магнитнай лабораториятыгар үлэтин салҕаабыт.

• 1950 «Исследование энергетической структуры ферромагнетиков» диэн ааттаах докторскай диссертациятын көмүскээбит.
• 1957 Красноярскайга физика институтун тэрийбит.
• 1960 От ыйа. Красноярскайга магнитнай пленка физикатыгар анаммыт Бастакы Бүтүн Союзтааҕы симпозиуму тэрийэн ыыппыт.
• 1964 ССРС наука академиятыгар член-корреспонденынан талыллыбыт.
• 1966 КПСС XXIII съеһин үлэтигэр кыттыбыт.
• 1966 Күүстээх магнитнай эйгэҕэ (сильное магнитное поле) анаммыт Бүтүн Союзтааҕы симпозиуму тэрийэн ыыппыт.
• 1968 ССРС наука академиятын академигынан талыллыбыт.
• 1968 Иркутскайга магнитнай пленка физикатыгар анаммыт Бастакы Аан Дойдутааҕы симпозиуму тэрийэн ыыппыт.
• 1969 Социалистыы Үлэ Дьоруойа ытык аат иҥэриллибит.
• 1969 сыл сэтинньи 3 күнүгэр Москва куоракка өлбүт.

Аатын үйэтитии

Граниттан оҥоһуллубут мэҥэ кини уҥуоҕар, Академгородокка, бэйэтэ төрүттээбит Физика институтун тиэргэнигэр турар (чинчийэр институтун тиэргэнигэр көмүллүбүт соҕотох дириэктэр). Мэҥэ 1974 сыллаахха сэтинньи 4 күнүгэр аһыллыбыта.

Бэйэтэ төрүттээбит чинчийэр институтугар Красноярскайга кини аатын иҥэрбиттэрэ.

Дьокуускай горсоветын 1977 с. кулун тутар 9 күнүнээҕи быһаарыытынан Дьокуускайга Үрүҥ күөл оройуонугар баар Остров (Арыы) диэн куоллаҕас Киренскэй аатын сүкпүтэ

Красноярскай куоракка Октябрьскай оройуоҥҥа бөдөҥ уулусса (6259 м усталаах, 24 быһа охсуһуулаах) Академик Киренскай аатын сүгэр, бу уулусса эргин научнай институуттар, университет, студгородок бааллар.

2009 сыллаахха балаҕан ыйын 18-20 күннэригэр РАН Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы киинин 60 сылын бэлиэтээһин кэмигэр Киренскэйгэ аналлаах мэҥэ хаптаһыны Дьокуускайга Петровскай уул. 1 нүөмэрдээх дьиэтигэр ыйаабыттара.

2013 сыллаахха ахсынньы 29 күнүгэр СГУ КФЕН диэн куорпуһугар Киренскэйгэ аналлаах мэҥэ хаптаһын ыйаабыттара.

Сигэлэр

• Герои страны: Киренский Леонид Васильевич