Киренскэй Леонид Васильевич

Леонид Васильевич Киренскэй

Леонид Васильевич Киренскэй (1909–1969) — физик-чинчийээччи, ССРС академига, Красноярскайга Физика институтун төрүттээччи, Дьокуускайга Космофизика инстутуутун арыйыыга өҥөлөөх киһи, Саха сириттэн төрүттээх дьонтон бастакынан академик аатын ылбыт киһи буолар. Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1969).

Олоҕун олуктара

• 1909 сыл муус устар 7 күнүгэр, Амма сэл., Саха Сиригэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.

Төрдө-ууһа

Аҕата Василий Васильеивч Киренскэй казак унтер-эпиһиэрин уола, бу өттүнэн төрүттэрэ Саха сиригэр өссө XVII үйэҕэ кэлбиттэр, саха дьахталларын ойох ылан сахатыйбыт нууччалар, кэргэнэ (ол аата Леонид Киренскэй эбэтэ) саха дьахтара эбит. Василий Васильевич төрүт Амма олохтооҕо, алта кылаас үөрэхтээх. Бастакы кэргэниттэн Пелагея Чирковаттан уола өлбүтүн кэннэ Красноярскайга баран олоро сылдьыбыт, онно иккис кэргэнин көрсүбүт. Онон Леонид ийэтэ Екатерина Васильевна Яковлева Орловскай уобалас Талызино дэриэбинэтиттэн төрүттээх, Красноярскайга эдьиийигэр кэлэн биэлсэр куурустарыгар үөрэнэ сырыттаҕына билсибиттэр. Икки сыл Томскай уйуоска олорон баран Саха сиригэр Аммаҕа көспүттэр. Улахан дьиэ туттубуттар. Манна уоллара Леонид төрөөбүт. Леонидтан аҕа Галина диэн уонна балыс Нина диэн кыргыттардаахтара.

Үөрэҕэ, эдэр сааһа

• 1915 Амматааҕы таҥара дьиэтигэр баар оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ, аҕата сүрэх ыарыытыттан өлөр.
• 1919 сыллаахха уола оскуоланы бүтэрбитин кэннэ, күһүөрү сайын ийэтэ оҕолорун илдьэ Дьокуускай куоракка көспүт.Онно куорат балыыһатыгар акушерканан үлэҕэ киирбит, балыыһа дьиэтигэр икки хоско олохсуйбуттар. Леонид реальнай училищеҕа үөрэнэ киирбит. Бу сылларга күһүнүн хомсомуоллар көҕүлээһиннэринэн оҥоһуллар катокка хаҥкылыырга үөрэнэр, математикаҕа ситиһиилээхтик үөрэнэр, хоһоон суруйарга холонор, саахыматтыыр. Математикаҕа Леопольд Григорьевич Гайвиш диэн учуутал үөрэтэр, кини уруоктара наһаа сэргэхтик ааһалларын ахталлар. Литература учууталынан Алексей Михайлович Белоусов диэн эмиэ үчүгэй учуутал үөрэппитэ ахтыыларга ахтыллар, кини уолчааны литератор буолуоҕа диэн ыраланар эбит.П. Драверт хоһооннорунан үлүһүйэр. 1923 сыллаахха ыал Красноармейскай уулуссаҕа Таалай күөл аттыгар турар кыра дьиэҕэ көспүттэр. Гражданскай сэрии кэнниттэн олох аа-дьуо тупсан барбыт, чааһынай лааппылар аһыллыбыттар, борохуоттар сырыылара элбээбит, электростанция үлэтэ сөргүтүллүбүт. Бу сыл Леонид бастакы хоһооннорун "Автономнай Якутия" хаһыат "Таежные огоньки" диэн сыһыарытыгар бэчээттээбиттэр. 1924 сыллаахха Иркутскай сыырката Дьокуускайга гастроллаабытын кэннэ, онно Чернов труппатын гимнастарын көрөн, атастарын кытта гимнастиканан үлүһүйэр, Дьокуускай хамаандатын састаабыгар киирэн Өлүөхүмэҕэ гимнастика нүөмэрдэрин көрдөрө бара сылдьар. А. Толстой "Аэлитатын" ааҕан баран астрономиянан үлүһүйэр. Атаһын эдьиийэ педтехникумҥа үлэлииринэн туһанан онтон телескоп уларсан, атастарынаан от харайар сарай үрдүгэр тахсан кыһыҥҥы халлааны чинчийэллэр. Кыһынын мас мастыыр, муус муустуур. Сайынын баржа таһаҕаһын таһаарарга куруусчуттуур, телеграф лииньийэтин өрөмүөннүүр биригээдэҕэ үлэлиир.
• 1927 Дьокуускайдааҕы орто оскуланы бүтэрэн, физика уонна математика учууталынан үлэтин саҕалаабыт.
• 1928—1930 Өлүөхүмэ куоратыгар учууталынан үлэлээбит.
• 1930—1931 Дьокуускай куоратыгар учууталынан үлэлээбит.
• 1931—1936 МГУ физика факультетын студена.
• 1937 Бастакы үлэтэ «Температурная зависимость кривой намагничивания» бэчээккэ тахсыбыт.
• 1939 «Магнитокалоритмический эффект при вращении ферромагнитного кристалла в магнитном поле» диэн ааттаах кандидатскай диссертациятын МГУ-га көмүскээбит.

Красноярскайдааҕы олоҕо

• 1940 Красноярскай куоракка үлэлии ыыппыттар.
• 1943 Красноярскайдааҕы пединститутка магнитнай лабораторияны тэрийбит, КПСС чилиэнинэн талыллыбыт.
• 1950 «Исследование энергетической структуры ферромагнетиков» диэн ааттаах докторскай диссертациятын көмүскээбит.
• 1957 Красноярскайга физика институтун тэрийбит.
• 1960 От ыйа. Красноярскайга магнитнай пленка физикатыгар анаммыт Бастакы Бүтүн Союзтааҕы симпозиуму тэрийэн ыыппыт.
• 1964 ССРС наука академиятыгар член-корреспонденынан талыллыбыт.
• 1966 КПСС XXIII съеһин үлэтигэр кыттыбыт.
• 1966 Күүстээх магнитнай эйгэҕэ (сильное магнитное поле) анаммыт Бүтүн Союзтааҕы симпозиуму тэрийэн ыыппыт.
• 1968 ССРС наука академиятын академигынан талыллыбыт.
• 1968 Иркутскайга магнитнай пленка физикатыгар анаммыт Бастакы Аан Дойдутааҕы симпозиуму тэрийэн ыыппыт.
• 1969 Социалистыы Үлэ Дьоруойа ытык аат иҥэриллибит.
• 1969 сыл сэтинньи 3 күнүгэр Москва куоракка өлбүт.

Аатын үйэтитии

Граниттан оҥоһуллубут мэҥэ кини уҥуоҕар, Академгородокка, бэйэтэ төрүттээбит Физика институтун тиэргэнигэр турар (чинчийэр институтун тиэргэнигэр көмүллүбүт соҕотох дириэктэр). Мэҥэ 1974 сыллаахха сэтинньи 4 күнүгэр аһыллыбыта.

Бэйэтэ төрүттээбит чинчийэр институтугар Красноярскайга кини аатын иҥэрбиттэрэ.

Дьокуускай горсоветын 1977 с. кулун тутар 9 күнүнээҕи быһаарыытынан Дьокуускайга Үрүҥ күөл оройуонугар баар Остров (Арыы) диэн куоллаҕас Киренскэй аатын сүкпүтэ

Красноярскай куоракка Октябрьскай оройуоҥҥа бөдөҥ уулусса (6259 м усталаах, 24 быһа охсуһуулаах) Академик Киренскай аатын сүгэр, бу уулусса эргин научнай институуттар, университет, студгородок бааллар.

Сигэлэр

• Герои страны: Киренский Леонид Васильевич