Математика

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Эклид, грек математига, 3 ү. б.э.и., Раффаэлло Атина оскуолата диэн ойуутун фрагмена.

Математика диэн ахсаан, структура, куйаар уонна уларыйыы курдук өйдөбүллэри чинчийэр үөрэх. Математик Бендьамин Перс математиканы "наадалаах түмүктэри оҥорор үөрэх" диэн ааттыыра. Атын математика практиктара этэллэринэн математика холобур үөрэҕэ уонна ол холобурдары математиктар ахсааннарга, куйаарга, үөрэххэ, көмпүүтэрдэргэ, ойуу абстракцияларыгар уо.д.а. сирдэргэ көрдьөөн булаллар. Математиктар бу өйдөбүллэри чинчийэн, саҥа сабаҕалары сэрэйэн көрөллөр уонна кинилэр дьиҥнэрин кытаанах дедукциянан талыллыбыт аксиомалартан уонна быhаарыылартан таhаараллар.

Этимологията[уларыт]

"Математика" μάθημα (máthēma) диэн грек тылыттан тахсыбыта. Үөрэнии эбэтэр үөрэх диэн тылбаастанар.

Историята[уларыт]

Cаха Сиригэр математика сайдыыта 1960-с сылларга саҕаламмыта. Сахалартан бастакынан үөрэх кандидатынан Софронов Егор Трофимович (1965 сылаахха), онтон бастакы математика докторынан Томскай Григорий Васильевич (1987 сылаахха) буолбуттара.

Үөрэх быhыытынан[уларыт]

Эйгэлэрэ[уларыт]

Ахсаан[уларыт]

1, 2, 3\,\! -2, -1, 0, 1, 2\,\!  -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\! -e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\! 2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!
Дьиҥ ахсаан Бүтүн ахсаан Табыгас ахсаан Реальнай ахсаан Комплекс ахсаан

Структура[уларыт]

Elliptic curve simple.svg Rubik's cube.svg Group diagdram D6.svg Lattice of the divisibility of 60.svg
Ахсаан теорията Абстракт алгебра Бөлөх теорията Бэрээдэк теорията

Куйаар[уларыт]

Illustration to Euclid's proof of the Pythagorean theorem.svg Sine cosine plot.svg Hyperbolic triangle.svg Torus.png Koch curve.svg
Геометрия Тригонометрия Дифференциал геометрия Топология Фрактал геометрия

Уларыйыы[уларыт]

Integral as region under curve.svg Vector field.svg Airflow-Obstructed-Duct.png Limitcycle.jpg Lorenz attractor.svg
Математика анаалиhа Вектор анаалиhа Дифференциал тэҥнэбил Динамик система Хаос теорията

Олохтооhуна уонна философията[уларыт]

 p \Rightarrow q \, Venn A intersect B.svg Commutative diagram for morphism.svg
Математика логиката Баhаамнар теориялара Категория теорията

Дискрет математика[уларыт]

\begin{matrix} (1,2,3) & (1,3,2) \\ (2,1,3) & (2,3,1) \\ (3,1,2) & (3,2,1) \end{matrix} DFAexample.svg Caesar3.svg 6n-graf.svg
Комбинаторика Суоттааhын теорията Криптография Граф теорията

Туттуллар математика[уларыт]

Бутуллуу[уларыт]