Ыһыах

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
(Мантан: Ыhыах көстө)
Туймаада ыhыаҕа
Ыhыахха уоту аhатыы
Оhуохай

Ыhыах диэн Саха Саҥа дьылын күнэ уонна сайын, айылҕа тыллыытын бэлиэ күнэ. Ыһыах ыйа — бэс ыйа. Биэлэри тутан, кымыс көөнньөрөллөр. Ыһыах туһүлгэтигэр ыраахтан, чугастан кэлбит ыалдьыттар уохтаах кымыһы иһэллэр, үтэһэлээх этинэн күндүлэнэллэр. Илии-атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, оhуохай дьиэрэйэр, ырыа дэлэйэр. Ат сүүрдүүлэрэ ыытыллаллар.

Былыр былыргыттан ыhыах төрүкү күн сайыҥҥы туруутугар буолара, ол эбэтэр бэс ыйын 21—22 күннэригэр. Билигин араас улуустарга, нэhилиэктэргэ уонна сирдэргэ бэс ыйын 10 — 25 күннэригэр ыытыллар.

Сорох чинчийээччилэр[1] этэллэринэн ыһыах Саҥа сылы көрсүү бырааһынньыга буолбатах — күнү көрсүү, Үөһээҥҥ Үрүҥ Айыылар сиргэ саамай чугаһаан турар кэмнэригэр түбэһиннэрэн, Үөһээҥҥи Айыыларга сүгүрүйүү итэҕэл күнэ дииллэр.


Быһаарыылар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

                Ыhыах.

Худяков И.А(Бичик 2002- 35 стр.) алгыыhыт тылын- еhун суhэн ылбытын аа5абыт: " Дьыл ыпсыытыгар , ый са5атыгар кун утуетугэр урун туна5ынан ибир ыhыа5ынан ыhабын".Бу тылларга тииhэ туhуе5ун эрэ. Тунах диэн тугуй? Тунах диэн биир кудьус ену этиллэр. Холобура, от- мас силигилээн ке5ерен турарын " куех тунах" дэнэр. Куhун куну- куннуктээн самыырдаан намылын- натарын " тунаарыйар тунах" диэххэ сеп. Онтон "урун тунах" диэн урун ас дэлэйэр кэмин дьуhуйэн этэллэрэ. Санаабытын салгыыбыт: Былыргы саха дьыл эстиитин - салаллыытын эбэ мууhа устуутунан билэрэ-керере. Уонна ол кэмнэргэ халлаанна кестер ыйы" муус устар" ыйа диэн ааттыыра. (Манна чопчулааhын : Эбэ мууhа устар кэмигэр халлаанна кестер ый хайаан да "муус устар " ыйа дэнэр,-диэн ейдуур сыыhа. Саха5а ессе сыл кете-кете ситэрэн-кеннерен биэрэр 13-с ый диэн баара эбээт. Дьэ, холобура, 2013 сыл 13 ыйдаах.) Салгыы ол ыйбыт бутэр. Ессе сана ый (халлаанна) уескуур. Кинини ыам ыйа (июнь ыйга сеп тубэhэр дьыл кэмэ) диэн ааттыыллара. Дьэ, ол ый санатын " Дьыл ыпсыыта , ый сана- та" дииллэр быhыылаах эбит. Чопчулаатахха: Саха дьин (халлаанна кестер) иккис ыйын саната "Дьыл ыпсыыта, ый саната" дэнэр. Санаан да кердеххе : дьин бастакы ый - муус устар ыйа (май ыйга сеп тубэhэр дьыл кэмэ) Сана дьыл салаллыытын керсе ыhыахтыах диэтэххэ ас-уел еттунэн да кердеххе арыый эрдэ буолла5а. Ити тугэни биhиги дьиэбит муннугар турар эргиэнэттэн " эн тахсан-мин тахсан килиэптэ атыылаhан а5ал " диэн сэ- лээннэhэр дьон хантан кэлэн ейдуехпут баарай. Дьэ, ол иhин , "от- мас силигилээн турда5ына ыhыахтара буолара .Онон, кун уhуур кэмин керселлер эбит"-диэн тун-тан бараахтыыр эбиппит. Дьининэн, ыhыах - Сана Дьылы керсер тэрээhин . Дьыл ейдебулгэ сыhыаннаах маннык ейдебуллэр бааллара : "Дьыл ыпсыыта" -Эбэ мууhа устуутун эргинэ. " Эбэ хаатын толорор" кэмнэрэ. Эбэ мууhа устуута са5аланыар диэри чугастаа5ы кэм "эргэ дьыл" дэнэрэ. Онтон эбэ мууhа устуутуттан сайынны еттун "Сана Дьыл" дииллэрэ. Былыргы саха" дьыл ыпсыытыгар, ый санатыгар" кун утуетугэр урун туна5ынан ибир ыhыа5ы ыhара.Уваровскай ыhыах са5аланыытын туhунан суруйар:" Алгыыhыт орто то-лору кымыстаах айа5ы тутан дьиэ иhигэр уот иннигэр анар тобугар сугуруйэн туран алгыыр Аар Айыы Тойону , бары хамныыр хара5а дьолу-соргуну биэрэн салайан ту- тааччыны .Бу да, атын да алгыhы ситэрэ ситэрэ уокка а5ыйах а5ыйахтык кымыhы илиитин иhинэн кутар.Маны бутэрэн баран ар5аа диэкки эргийэн алгыыр Хара Харгыhы, кини куhа5аны санаамна суеhуну елерге -сутэргэ тириэрбэтин диэн.Алгыhын ситэрээт ал5ааччы санарар: уруй,уруй,уруй. Баар дьон утуктэллэр. Худяков салгыы тэрээhин туhунан бу курдук ейдебулу биэрэр: Былыр "дьыл ыпсыытыгар, ый санатыгар урун туна5ынан ибир ыhыа5ы" ыhар сэниэ баай теhе уер сылгылаа5ай да соччо ахсааннаах суеhуну ыhыахха туттара уонна соччо ке5уер симиир кымыhы кутара. Ыhыах кунун сарсыардатыгар ус титириги (ба5ана диэн ааттаах) , тебелере хатыйа буо- лалларын курдук суоттаан , уhуктаммыт тердулэрин кырыска батары анньаллар.Хатыйа тебелерун ситиинэн хам баайаллар. Дьэ, ити курдук То5ой Сэлэ тэрээhинэ са5аланара. Ол ба5аналарга ус сытыары сур5аах мастары баайаллара. Хас да кун ке5уер симиирдэргэ кеенньубут уохтаах кымыhы сири иhиттэргэ саамылаан кутан , о5уhунан тиэйэн а5алан сур5аахтар анныларыгар олордон уеhээнэн суптугур моойдоруттан ыйаан кэбиhэллэрэ.


  1. Угаров Г. С., Саха Саҥа сыла, Дьокуускай, Бичик, 2005 ISBN 5-7696-2240-7: Сэбиэскэй былаас кэмигэр итэҕэли соччо баардылаабаттара. Ол иһин Ыһыаҕы тилиннэрэр сыалтан бубырааһынньыгы Саха Саҥа сылын бэлиэтиир бырааһынньык диэн ааттаан ыытар буолбуттар. Кэлин ити үгэс олохсуйан хаалбыт.