Шафер Юрий Георгиевич
Шафер Юрий Георгиевич (1909—1991) — стратосфераны уонна Сир аттынааҕы космоһы чинчийбит учуонай, Дьокуускайдааҕы Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун төрүттээбит киһи, физика-математика билимин дуоктара, ССРС билимҥэ уонна техникаҕа Государственнай бириэмийэтин лауреата, Сталинскай бириэмийэ лауреата, Аҕа дойду Улуу сэриитин кытыылааҕа. Кини Саха сиригэр космофизика чинчийиитин төрүттээччи уонна олохтооччу буолар. Кини тэрийбит СО РАН Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтугар (ИКФИА) 2002 сыллаахха Ю. Г. Шафер аата иҥэриллибитэ.
Олоҕо
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1909 сыл балаҕан ыйын 1 (14) күнүгэр (тохсунньу 9 күнүгэр) Иркутскай куоракка төрөөбүтэ. 1935 сыллаахха Томскайдааҕы судаарыстыбаннай университет физикаҕа факультетын бүтэрбитэ.
1935 сыл балаҕан ыйыгар Дьокуускайдааҕы педагогическай институт физика кафедратын сэбиэдиссэйинэн ананан кэлбитэ уонна бэйэтэ оҥорбут приборунан куйаар сардаҥаларын (космические лучи) кэтээн көрүүнү саҕалаабыта.
Сэрии сыллара: 1941—1947 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, гвардия майора, политработник. Сталинградтан Берлиҥҥа диэри сэриилэспитэ. Иккитэ бааһырбыта. 1946 с. демобилизацияланан баран Дьокуускайга төннүбүтэ.
Физика-математика билимин хандьыдаатын диссэртээссийэтин 1951 сыллаахха көмүскээбитэ. Физика-математика билимин дуоктарын диссэртээссийэтин 1970 с. көмүскээбитэ.
Билимҥэ кылаата уонна арыйыылара
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]АСК прибор: Куйаар сардаҥаларын бэйэ автоматтыы бэлиэтиир аппаратуратын (АСК регистратор) айбытын иһин 1950 сыллаахха Сталинскай бириэмийэнэн наҕараадаламмыта.
Институту төрүттээһин: 1961 сыллаахха Дьокуускайга Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун (ИКФИА) тэрийбитэ уонна уһун сылларга салайбыта. Космос чинчийиитэ: Кини салайааччытынан оҥоһуллубут билим прибордара ССРС бастакы Сир искусственнай спутниктарыгар уонна геофизическай ракеталарыгар туруоруллан, космос радиациятын үөрэтиигэ улахан оруолламмыттара.
1991 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]- ССРС Сталинскай бириэмийэтин лауреата (1950).
- Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (1957).
- РСФСР билимин уонна техникатын үтүөлээх диэйэтэлэ (1971).
- Үлэ Кыһыл Знамятын ордена (1979).
- Кыһыл Знамя,
- Отечественнай сэрии I ст. (иккитэ),
- Кыһыл Сулус орденнара уонна бойобуой медаллар.
Кини туһунан
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]- ИКФИА СО РАН официальнай сайта: Юрий Георгиевич Шафер биографията — Институт устуоруйатын уонна учуонай олоҕун туһунан матырыйаал.
- Якутский научный центр СО РАН (Билим библиотекатын сирэйэ): Шафер Юрий Георгиевич — Научнай үлэлэрин уонна сэрии сылларынааҕы олоҕун туһунан сиһилии устуоруйа.
- Газета «Якутия Daily»: Космофизик Юрий Шафер прошел Великую Отечественную от Сталинграда до Берлина — Кини сэриигэ сылдьыбыт суолун уонна общественнай үлэтин туһунан ахтыы ыстатыйа.
Аатын үйэтитии
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]2003 сыллаахтан Шафер аатын Космофизика чинчийиилэрин уонна аэрономия института сүгэр.