Кимактар - ураанхайдар?

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Перейти к навигации Перейти к поиску

С.М.Ахинжанов диэн ууга тµhэн эрдэ ³лбµт казах археолога орто µйэтээ±и кыпчактар Казахстан историятыгар диэн улуу кинигэтигэр кимак диэн аатынан бэрт киэ² сиринэн сабардаан тэнийбит улуу каганаты т³рµттээбит орто µйэтээ±и норуот дьиннээх аата ураанхай диэн буолуон с³п диэн олус ча±ылхайдык дакаастаабыта!

Êèíè этэринэн, кимак диэн норуот араб-перс эрэ докумуоннарыгар инник ааттанар, бэйэтин дьиІнээх аата кай диэн этэ, ол аата эриэн µін диэн. Онтон уран диэн ааты тµµр тыллаах ыалларыттан іссі дойдуларыгар олорон ылбыттар, эмиэ эриэн диэн суолталаах эбит. Онон кимактар эриэн µін, дракон норуота диэн ійдµіххэ син. Бу ійдібµл кинилэр эриэн үөнү таҥара оҥостоллоруттан үөскээбит буолуохтаах. Ити икки тыл холбоhуутуттан уранкай диэн аат µіскээбит. Тµµрдµµ уонна монголлуу иккиэн эриэн µін диэн ійдібµллээх.

Кимактар диэн үөһээ Обь өрүстэн Аллараа Волгаҕа диэри уонна Сырдарья өрүс аллараа өттүттэн сибиир тай±атыгар IX Yйэттэн XI Yйэ±э диэри баhылаан олорбут улуу каганаты тірµттээбит халыІ омук буолар. Бу омук тірдµн уонна µіскээhинин билиІІи наука ситэ кыайан быhаара илик, ол иhин Л.Н.Гумилев кимактары дьикти-дьиибэ, биитэр умнуллубут норуот диэн ааттаан турар. Кимактар дьиІнээх ааттара уранкай диэн тыл буоларын, Уранкай диэн ааттаах біhµілэк, хайа уонна XIII-XV µйэтээ±и куорат онно Казахстан илин іттµгэр бара туоhулуур.

Евразия улуу истиэбин ар±аа іттµгэр уран уонна кай диэн уонна да атын эриэн µіІІэ сыhыаннаах сир ааттара, орто µйэлэргэ кимак-кыпчак биистэрэ олоро сылдьыбыт эрэ сирдэригэр кістіллір. Онон биhиги ыраах Ураанхай дойдута диэн саха ібµгэлэрин тірµт сирин туhунан номохтору историяларын тиhэх кэрчигэр Аральскай муора тула олохсуйбут уранкай-кимактары кытта сибээстиэхпитин ба±арабыт. П.А.Ойунскай иннинэ іссі Д.А.Кочнев саха тірµт дойдутунан Туркестан буолар диэн этэн турар. Кини этэринэн онно тµµрдэр ортолоругар урааІхайдар улахан биис этилэр, ЧыІыс хааны кытары улаханнык утарылыспыттар. ЧыІыс хаан тµµр биистэрин бас бэриннэрэр кэмигэр, бу ураанхайдар салаалара сахалар Байкал кµіл диэки кэлэн олохсуйбуттара. Онон Байкал кµіл тула саха тірµттэрэ быстах кэм устата эрэ олоро сылдьыбыттар.

Сахаларга «О±ус баhа таІаралаах уран сахалар» диэн іс хоhооно баарын бэлиэтиир то±оостоох. Онон уран диэн аат былыргы сахалар биир суол ааттара буолуон сіп эбит. Кэлин кыпчактарга уонна осман туроктарыгар, билинни башкирдарга маннык ааттаах биис баара биллэр. Уран диэн ааттаах биис (кинилэргэ С.М.Ахинжанов кимактары кірір) кыпчактар холбоhуктарыгар Илин КазахстаІІа Югур (Уйгур) диэн дойдуга, Сыгнак диэн ааттаах сиргэ баhылаабыт. Онон буолла±ына, кимак-уранкайдар Иртыш ірµс баhыгар уонна Алтайга 9 µйэ±э кэлии омук буолаллар. Кинилэр кіhін кэлбит бэлиэлэринэн, Маньчжурия, Монголия уонна Казахстан сирдэригэр, іссі ар±аа іртµлэригэр уран-кай диэн сир ааттара баара буолар. Кимактар уонна кумо-хи биисэ биир тірµттээх буолалларын туhунан наука±а іссі С.М.Ахинжанов быдан иннинэ улахан ученайдар суруйбуттар. Кытай суругар ахтыллар кумо-хи биитэр хи бииhэ тµµрдэргэ баар, араб-перс суругар эмиэ ахтыллар кай бииhин кытары биирдэрин омук ученайдара П.Пелльо, В.Ф.Минорскай уонна К.Г.Менгес дакаастаан тураллар. Хи диэн тыл, кантон диалегар кай диэн аа±ыллар эбит. Француз синолога П.Пелльо кумо диэн кытай тыла кумоси диэІІэ кумак-кимак диэн ааты кытта биир буоларын итэ±этиилээхтик дакаастаан турар. Кумак-кимак диэн аакка кібікін биитэр кімікін диэн Нам ууhун аатын тэІнии тутуохха син. Кумак/кубак диэн эмиэ эриэн µінµ ааттыыллар эбит, бу аат Иртыш баhыгар кістір эбит. Маны таhынан, кимактар кистэлэІ ааттаахтара саба±аланар. Бу аатынан тµµр бары тылларыгар баар джилан, йылан диэн эриэн µін аата буолуон сіп. Башкир кыпчактарын елань диэн салаатын бу йылан диэн тылы кытары сибээстииллэр. Башкир этнографа Р.Г.Кузеев аа±арынан бу еланнар 13-14 µйэлэргэ кыпчактар салаалара эбиттэр, сэhэнньиттэрэ биhиги «йылан-кыпсактар» диэн этинэллэр эбит. Аны сахаларга тіннµі±µн. Сахаларга СылаІ а±атын ууhа диэн баарын ыйыахха син. Ол эрээри кимактары ураанхайдары - эриэн µінµ кытта сибээстээhин сµрµннээн С.М.Ахинжанов эрэ научнай теорията буолар. Кимактар хантан тірµттээхтэрин туhунан маны таhынан хас да этии баар. Атын казах биллиилээх ученайа, былыргы араб-перс суругун специалиhа Б.Э.Кумеков саба±алыырынан, кимак уонна йемек диэн биир биис аата буолаллар. Ол курдук Л.Амбис уонна Ю.А.Зуев йемектары яньмо диэн кытай суругар 7 µйэ±э ар±аа тµµрдэр ортолоругар ахтыллар бииhи кытары сибээстииллэр. Манна Махмуд Кашгарскай бэйэтэ тµµр киhитэ µлэтигэр кимактары олох ахтыбатын бэлиэтииллэр. Иртыш илин биэрэгэр кимактары Гардизи уонна «Худуд-ал-алам» автора бэлиэтээбит сиригэр кини кай бииhин бэлиэтиир. Ол эрээри Иртышка йемектары уонна кинилэри кытта бииргэ татаардары эмиэ олороллорун ыйар.

Бэйэтин кірµµтэ сібµн дакаастыырыгар Б.Э.Кумеков мусульман кинигэлэригэр кимактар столицалара Намакия диэн ааттаа±ын ыйар, маны В.Ф.Минорскай Йемакия диэн ійдµіххэ сіп диэн ыйар. Тµµр тылларын билиилээ±э Махмуд Кашгарскай іссі 10 µйэ±э бэлиэтээбитинэн, каи (кимак) дьоно, татаардар курдук туспа тыллаахтара, ол эрээри тµµр тылын эмиэ бэркэ билэллэрэ. Јссі Маньчжурия±а олорон, кай биитэр си (хи) бииhэ былыргы тµµрдэр, се-яньто уонна уйгуурдар тэрийбит каганаттарыгар киирэ сылдьыбыт. Манна В.В.Радлов саха тыла маІнай биллибэт тыллаахтарга, онтон монгол тыллаахтарга киирэ сылдьыбыт диэн эппитин ійдіін кэлиэххэ син. Ол иhин саха олоІхотугар, тылыгар Казахстаны эрэ кытары буолбатах, іссі Маньчжурияны кытта сибээс баарын бэлиэтиир то±оостоох. Онон Евразия истиэбин историятыгар эриэн °µін, дракон норуота ураты оруолу оонньуу сылдьыбыт. Ону нуучча былиналара да, атын да омуктар эпостара кіс олохтоохтору эриэн µін, уотунан уhуурар Дракон да оІорон кірдіріллірі туоhулуур. Сахаларга Улуу Тойон (Адьарай) диэн Аллараа дойду абааhыларын баhылыга эрээри, саха тойотторун муІур тойоно баарын ыйыахха син. «Улуу» диэн тыл «лу», «лоу» - дракон, этиІ диэн ійдібµллээх кытай тылыттан туур-монгол тылларыгар киирбит тылга олус чугас. Онон тµµрдэргэ барыларыгар баар улу – улуу диэн тыл дракон – улу аатыгар тахсар.