Пекарскай Эдуард Карлович

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
(Мантан: Пекарскай көстө)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Пекарскай Эдуард Карлович

Эдуард Карлович Пекарскай (25.10.1858—29.06.1934) — лингвист, этнограф, фольклорист, ССРС наукаларын Академиятын бочуоттаах чилиэнэ (1931).

Нуучча географияны чинчийэр обществотын этнография отделениятын секретаара, сахалар уонна эбэҥкилэр этнографияларын тустарынан үлэлэр ааптарадара, бастакы фундаментальнай саха тылын тылдьытын оҥорбут киһи.

Алтынньы 25 күнүгэр 1858 с. Минскай губернияҕа Игуменскай уйуоска дьадайбыт польскай дворяннар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Ийэтэ эрдэ өлөн тастыҥ эһэтигэр (двоюродный дед) иитиллибит. Харьковскай ветеринарнай институтка үөрэммитэ (1877–78 с.). Народническай хамсааһыҥҥа кыттыбытын ("Земля и воля") иһин 1878 с. тутуллан байыаннай-полевой суут быһаарыытынан Саха Сиригэр көскө ыытыллыбыта.

Дьокуускайга сэтинньи 2 күнүгэр 1881 с. кэлбит, Ботуруускай улуус 1 Игидэй нэһилиэгэр олохтоммут. Онно сүүрбэччэ сыл олорбут. 1887 с. Пекарскай 7 тыһыынча саха тылын хомуйбут, 11 сылынан — 20 тыһыынча, оттон 1930 с. — 25 тыһыынча тылы. Үлэтигэр саха тылын билэр олохтоохтор көмөлөспүттэр: К.Г.Оросин, Р.Александров, аҕабыыт Д. Д. Попов, олоҥхоһут М.Н. Андросова-Ионова, лингвист С. А. Новгородов уонна аан дойдуга биллэр ученай академиктар В. В. Радлов, К. Г. Залеман, В. В. Бартольд уонна да аттыттар.

1889 с. Э.К.Пекарскайы Дьокуускай куоракка олорорго көҥүллээбиттэрэ, бу сылга "Словарь якутского языка" диэн 7 тыһ. тыл киирбит саха тылдьытын бастакы таһаарыытын И.М.Сибиряков үбүлээн бэчээттээн саҕалаабыттара.

1905 с. наука Академията туруорсуутунан Пекарскайы Санкт-Петербурга көһөрүгэр көҥүллээбиттэрэ.

1905-1910 сс. Пекарскай Нуучча музейын этнографическай салаатыгар үлэлээбитэ, онтон Нуучча Географическай обществотын Саха сирин үөрэтэр хамыыһыйаҕа чилиэнинэн сылдьыбыта.

1912 с. "Словарь якутского языка", "Образцы народной литературы якутов" диэн улахан үлэлэрин иһин Пекарскай Нуучча Географическай обществотын аатыттан кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта.


1926 с. алтынньытыгар Э. К. Пекарскай тылдьытыгар бүтэһик тыллары суруйбут. Ол туһунан Саха Сирин правительствотын Председателигэр М.К. Аммосовка телеграмма охсубут. Правительство политкаторжаннар Ленинградтааҕы обществоларын кытта Тылдьыт ааптарын чиэстээһини тэрийбиттэр.

Саха норуотун аатыттан Эҕэрдэ суругу эдэр поэт Г.В. Баишев (Алтан Сарын) аахпыт. Маннык тыллар бааллар эбит: «Эдуард Карлович, эн албан аатыҥ эн таптыыр Тааттаҥ хонуутугар, былыргы олоҥхоҕо ахтыллар Айыы Дьаргыл баҕанатын курдук, үс өргөстөөх, аҕыс кырыылаах суорба таас баҕанаҕа батары таміаланан үйэттэн үйэ тухары саха киһитэ күлүгүн быһа хаампат ытыга буолан туруохтун!»

1927 с. ССРС Наукаларын акадьыамыйатын член-корресподенынан талыллыбыта.

1930 с. 25 тыһ. тыл киирбит "Словарь якутского языка" диэн саха тылдьытын бүтэһик 13-с таһаарыытын Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын көмөтүнэн бэчээттээн таһаарбыта.

1931 с. түүр тылын үөрэтиигэ өҥөтүн иһин АН СССР бочуоттаах чилиэнэ буолбута.

1958 с. Пекарскай 100 сааґын бэлиэтээһиҥҥэ анаан 38 тыһ. тыл киирбит "Словарь якутского языка" диэн кини сүдү үлэтэ Венгрияҕа хаттаан тупсарыллан тахсыбыта.

Үлэлэрэ[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Үс томнаах Саха тылын тылдьыта
  • Пекарский Э. К. и Васильев В. Н.: Плащ и бубен якутского шамана. Материалы по этнографии России, т. I. — Санкт-Петербург, 1910.
  • Пекарский Э. К. и Майнов И. И.: Программа для исследования домашнего и семейного быта якутов. — ЖС, 1913, в. 3—4; — с. 117—135.
  • Пекарский Э. К.: Словарь якутского языка. Труды Якутской экспедиции, снаряженной на средства И. М. Сибирякова (1894—1896) — Том III. Часть I. При участии прот. Д. Д. Попова и В. М. Ионова. Том первый (А-К). — Издание Императорской Академии Наук. — Петроград, 1917.
  • Пекарский Э. К.: Словарь якутского языка, 1—13. — Петербург, Петроград, Ленинград, 1907—1930.
  • Пекарский Э. К.: Якутская сказка. В сб. «С. Ф. Ольденбургу. К 50-летию научно-общественной деятельности, 1882—1932». — Ленинград, 1934.
  • Пекарский Э. К. и Попов Н. П.: Средняя якутская свадьба «В.. з…» — Ленинград, 1927.
  • Пекарский Э. К. и Попов Н. Н.: Среди якутов. Случайные заметки. — В кн.: Очерки по изучению Якутского края. Вып. 2. — Иркутск, 1928. — с. 23—53.

Кириитикэ[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Пекарскай Э.К. сыһыаннаах ыйынньыктар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Пекарскай уҥуоҕа (Санкт-Петербург)