Наталья

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Перейти к навигации Перейти к поиску

Мэкчик күѳл

         Бу Ой сэлиэнньэтин хоту ѳттүгэр баар. 60-с сылларга Абааhы Баhылай диэн кэлии киhи, Ɵктѳм диэкиттэн дииллэр, бу күѳл соƼуруу баhыгар, арƼаа ѳттүгэр «землянка» курдук дьиэлээх этэ. Бу киhи аатынан «Абааhы күѳлэ» диэн ааттанан хаалбыта хомолтолоох. Бу маны кырдьаƼастар олох сѳбүлээбэттэр. 2009 сыллаахха 100 сааhын томточчу туолбут Адамова Александра, тѳрүт Нѳмүгү олохтооƼо маннык кэпсээбитэ: «Мэкчэ Ичээн диэн эмээхсин олорбут сирэ. Ол кини арааhа бу күѳл хоту ѳттүгэр баар ойуурга турар этэ. Ол иhин аата Мэкчэ күѳлэ диэн». Эмиэ кырдьаƼастар Мэкчэ буолбакка Мэкчик диэн этэллэр.

Ичээн, урукку ѳйдѳбүлүнэн, ойууннаабатар да, кѳннѳрү дьон кѳрбѳтүн-истибэтин кѳрѳр-истэр, холобур, кѳтѳр-сүүрэр кэпсэтиитин, ол-бу абааhы, саҥатын уонна да атыны, истэн ѳйдүүр дьоƼурдаах киhи. Кѳрбүѳччү. Сахалыы кылгас тылдьыт. Г.Ф.Сивцев Якутскай 1979.стр. 56.

         Мэкчэ (күтээ, хопоо) - кылгас саƼынньах.

         Мэкчикээн, мэкчики, бүүчээн. Эмиэ бу тылдьыкка кѳрѳбµт. Стр. 88

Ол аата бука мэкчики диэн быhыылаах. Бүүчээн диэн (абаƼа, дьаадаƼас, мэкчики, мэкчикээн, тайах абаƼата). Ыыраахтаах туйахтаах, кылгас кутуруктаах, таҥхаƼар уҥуохтаах кыра кыыл. Нууччалыы кабарга. Стр. 37

ТаҥхаƼар- (положение корпуса, при котором передняя часть туловища ниже задней, например у медведя).

Таҥхай (быть наклоненным книзу передней частью. Стр. 375 Якутско-русский словарь. Москва 1971).

         Ол аата Мэкчик эмээхсиммит бүгүрү кырдьыбыт, түѳкүйүн тайа5ар хаамар, таҥхайан бүүчээни санатар буолбут диэн ѳйдѳбүл. Саха омук дьүhүннүүр баай тыллааƼын сѳпсѳhүѳххэ сѳп.

         Күѳлбүт аатын тѳҥүннэрэн Мэкчик күѳлэ диэххэйиҥ уонна бу аныгы кэмҥэ оннооƼор хартыына даƼаны уруhуйдатыахха сѳп эбит: Күѳл аттыгар Мэкчик эмээхсин тайах тайанан үйэлэри уҥуордаан кѳрѳн турарын…

         Мэкчик күѳл билигин уларыйда. Илин ѳттүгэр баар ойуурга оƼо сылдьан дьэдьэнниир ойуурбутугар дьиэ бѳƼѳ дьэндэспит. 60-с сылларга  күѳл уолан түгэƼэр эрэ кыра уулаах этэ, күѳл дириҥ буолан сыырыттан хайыҥарынан, салаасканан хатааҥылыыр буоларбыт, күhүн туох эрэ саhархай сибэккилээх от үүнэрэ, ону тууран ылан бырахтахха таҥаска сыстан хааларын иhин, онон бырахса оонньуурбут, арыый уоскуйан баран таҥаспытыгар сыhыаран санныбытыгар «эппилиэт» (эполет), «мэтээл» оҥосторбут бу баар курдук. Билигин уута туолан, күѳл да күѳл, оннооƼор сорох сыл муҥхалыыр да түгэннэрэ баар, илиминэн хас да ыал балыктыыр, туулааччы да баар. Тѳгүрүччү олорор ыаллар ойбон алларан сүѳhүлэрин уулатан абыраналлар. Күѳлбүт үтүѳ аатын туруорсубут Нѳмүгү кырдьа5астарыгар Уйбаан, Тамара Прокопьевтарга бар5а махтал. Ɵссѳ даƼаны былыргыны сѳргүтэн аныгы олоƼу тускулаан!