Иһинээҕитигэр көс

Винокурова Ульяна Алексеевна

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Винокурова Ульяна Алексеевна

Ульяна Алексеевна Винокурова (1947.07.17, Орто Халыма — 2026.09.03, Дьокуускай) — Саха Сирин биллэр түмэт дьайыксыта, Арассыыйа социологтарын Саха Сиринээҕи салаатын салайааччыта (2007), СӨ наукаларын үтүөлээх диэйэтэлэ. Орто Халыма улууһун Ытык киһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр социология билимин сайдыытыгар олук уурсубута, сахалартан бастакы социология билимнэрин дуоктара. С. Сидорова аатынан государственнай бэлиэннэн бастакынан наҕараадаламмыта.

Олоҕо

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Оҕо сааһа, устудьуоннуур сыллара

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Орто Халыма улууһун Байды нэһилиэгин Хатыҥнаах сэлиэнньэтигэр 1947 сыл от ыйын 17 күнүгэр төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран Ленинградтааҕы Государственнай университет психологическай факультетыгар кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ. 18 саастаах, учуутал диплома суох кыысчаан дойдутугар 4 кылаастаах осуолаҕа учууталлаабыта. Иккис кууруска очнай отделенияҕа көһөрбүттэрэ эрээри, учуутал суох буолан, үлэтиттэн ыыппатахтара. Кыһыҥҥы каникул кэмигэр ылла да Ленинградка баран хаалбыта (ахтыытыгар "самовольно уехала во время зимних каникул" диэн суруйар), онно үөрэх кыһатыгар хотугу кыысчааны өйдөөннөр, салгыы үөрэнэргэ көҥүллээбиттэр. Иккис кууруска, урут оскуолаҕа тылы үөрэппэтэх буолан, ааҥыл тылыгар улахан ыарахаттары көрсүбүт, манна бииргэ үөрэнэр оҕолоро туруорсууларынан, омук устудьуоннарын бөлөҕөр көһөрөн, салгыы үөрэммит. Онон, каникулларбыт кэмигэр омук устудуьуоннарын кытта туох баар сойуус өрөспүүбүлүкэлэрин барытын кэриэтэ кэрийбиппит диэн ахтар. Ол сыллартан ССРС омуктарын култуураларын уонна устуоруйаларын уратыларын кытта билсэн барбыт. Иккис кууруска сылдьан сэллигинэн ыалдьан эмиэ үөрэҕиттэн хаала сыспыт, ол эрээри бииргэ үөрэнэр оҕолоро эмиэ көмөлөһөн, лиэксийэлэрин копирканан суруйан биэрэннэр, кууруһун ситиһиилээхтик бүтэрбит. Университеты бүтэрэригэр "Светлана" собуот салайааччыларын холобуругар салайыы истиилин чинчийэр диплом [1] суруйбута.

Үлэлиир сыллара

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

ЛГУ-ну бүтэрэн баран 1971 с. Дьугдьуурзолото комбинаакка инженер-социолог дуоһунаһыгар үлэҕэ ыытыллыбыта. 1972-1991 сс. лаборантан саҕалаан старшай научнай үлэһиккэ диэри Дьокуускайга Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа институтугар үлэлээбитэ.

1985 с. ЛГУ-га социальнай психология идэтигэр "Саха сирин төрүт олохтоохторун урбанизациятын социальнай, уонна уйулҕа өттүнэн уратылара" диэн тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбитэ (сал. Е.С. Кузьмин).

1991-1998 сс. Аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтугар Этнопсихология уонна бөлөһүөпүйэ сиэктэрин сэбиэдиссэйинэн, дириэктэри солбуйааччынан үлэлээбитэ. 1995 с. РАН Социология институтугар Саха сирин омуктарын өйдөрүн-санаатын уларыйыытыгар[2] социология дуоктарын диссэртээссийэтин көмүскээбитэ[3].

Суверенитеты туруорсуу кэмигэр СӨ Декларациятын, Конституциятын ситиһиигэ, Ил Түмэн икки ыҥырыылаах народнай депутатынан эрчимнээхтик үлэлээбитэ. 1989-1991 сылларга Дьокуускай куорат сэбиэтин дьокутаатынан таллыллбыта. 1992-2001 Ил Түмэн дьокутаата. Конституция суруйар оробуочай бөлөх чилиэнэ этэ. 34 сокуону оҥорууга кыттыбыта. Хотугу омуктары чинчийэр институту тэрийсибитэ, 19 кинигэ ааптара. "Биһиги сахалар...", "Сказ о народе Саха", "Саха бастакы Президенэ" диэн кинигэлэрэ ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин ылбыттара. Саха Кэнгириэһин сэкиритээринэн буола сылдьыбыта. СӨ Ытык Сүбэтин чилиэнэ.

2026 сыллаахха балаҕан ыйын 3 күнүгэр ыарахан ыарыыттан өлбүтэ. Хатаска көмүллүбүтэ.

Уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй үлэтэ

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Кини общественнай-политическай үлэтин түөрт улахан хайысхаҕа араарыахха сөп: судаарыстыбаннас правовой олугун уурсуу, Арктика төрүт олохтоох омуктарын бырааптарын көмүскээһин, олохтоох дьон уонна федеральнай киин икки ардыларынааҕы итии мөккүөрдэргэ кыттыы, уонна саҥа научнай-үөрэхтээһин тэрилтэлэрин олохтооһун.

Кинигэлэрэ

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Элбэх бэчээттэммит үлэ ааптара, 2025 сыллааҕы туругцнан 237 публикациялаах, онтон 41 монография (ол иһигэр 25 соавтор быһыытынан), үөрэххэ туттулла сылдьар 11 учебно-методическай таһаарыы[4].

  • Ценностные ориентации якутов в условиях урбанизации. Новосибирск: Наука, 1992.
  • Сказ о народе саха. Якутск: Бичик, 1994.
  • Ethnicity and Nationalism: the Case of Sakha Republic (Yakutia). Washington, 1994.
  • Человек гармоничного будущего. Экософия. Словарь. М., 1994. (в соавторстве)
  • Жизнь — творение человека. Япония — Россия — США: экосинтез культур. М.: Очаг, 1995. Кн.1. (в соавторстве с Шилиным К. И.)
  • Жизнь — творение человека. Будущее России. Экософские основания. М.: Очаг, 1995. (в соавторстве с Шилиным К. И.)
  • Право. Якутск, 2005. Ч. 1. Права ребенка, человека, гражданина. (в соавторстве с Такасаевой К. Р., Петровой М. П., Кравцовым С. С.)
  • Культурный вектор Республики Саха (Якутия). М.: Агробизнес центр, 2007 (в соавторстве с Винокуровой Е. П.)
  • Предупреждение суицида молодежи (на якутском языке). Якутск, 2010.
  • Винокурова У.А., Яковец Ю.В. Арктическая циркумполярная цивилизация. Учебное пособие. Новосибирск: Наука, 2016. На русск. и англ. яз. 320 с.
  • Винокурова, У.А. Этносоциология. Гриф УМО РФ. (учебное пособие). Якутск : Изд-во АГИИК, 2012. 131 с.

Ыстатыйалара

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
  • Роль школьного образования в современной жизни народностей Севера // Вопросы психологии. 1989. № 4. С. 39–44.
  • Стереотипы национального самосознания народа саха и русских якутян // Суверенитет и этническое самосознание: идеология и практика. М.: Изд-во ИЭиА РАН, 1995. С. 118–130.
  • Этнополитическая ситуация в Республике Саха (Якутия) // Национальное самосознание и национализм в Российской Федерации. М., 1994. С. 135–153.
  • Цивилизация народов Якутии // Международная жизнь. Спецвыпуск. 1995. С. 96–103.
  • The People of Sakha Republic (Yakutia) // Reviving the Value of Living in Harmony with Nature. Surviving Together. 1995. Vol. 13. P. 43–46.
  • The Road to Hell is Paved with Good Intentions of a Native // Polar Geography and Geology. 1995. Vol. 19. № 4. P. 256–261.
  • The Ethnopolitical Situation in the Sakha Republic (Yakutia) // Antropology and Archeology of Eurasia. 1995. Vol. 34. № 1.
  • Основные принципы социальной безопасности населения // Безопасность Республики Личность безопасного типа // Народное образование Якутии. 2005. № 4 (56). С. 94–98.
  • Саха (Якутия): социальные, экономические и техногенные проблемы. Новосибирск: Наука, 2008. С. 41–50.
  • Социальная безопасность населения РС(Я) // Якутский социологический бюллетень. Якутск, 2006. Вып. 1.
  • Проблемы этнокультурного развития РС(Я) // Этносоциальные процессы в Сибири. Новосибирск: Наука, 2006. Вып. 7. С. 124–131.
  • Культ стерха в духовной культуре народа саха // Якутск: Бичик, 2009. (в соавторстве с Артамоновой А. А.)
  • Экософия циркумполярной цивилизации // Вестник АГИИК. 2009. № 2. С. 28–32.
  • Ценности циркумполярной цивилизации // Вестник АГИИК. 2010. № 3.
  • Sacred Sites of the Sakha People // Anthropology & Archeology of Eurasia. Vol. 47. № 3. P. 38–52. ( в соавторстве с Дамбаевой Л. П.)
  • Концепция духовно-нравственного развития и воспитания личности гражданина России в контексте традиционных верований народов // Информационный бюллетень Уполномоченного по правам человека в Республике Саха (Якутия). 2010. № 13. С. 46–50.
  • Винокурова У.А. Energy-Informational Processes in the Arctic Person (статья) /Anthropology and Archeology of Eurasia "Siberian Indigeneity: Cultural and Personal Survival and Revival" 52(4) 2014. p.76-97.
  • Винокурова У.А. Коренные народы Сибири: могут ли ответить на вызовы ХХ1 век (статья) а // «Знание. Понимание. Умение» Журнал входит в перечень ВАК. №2, 2015. С. С.106-117.

Ытык ааттара, наҕараадала

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
  • 1997 — СӨ билимин үтүөлээх дьайыксыта
  • 2001 — Орто Халыма улууһун Ытык киһитэ
  • 2007 — Арассыыйа айылҕа билминэрин акадьыамыйатын акадьыамыга
  • 2010 — СӨ Бэрэсидьиэнин Бочуоттаах грамотата
  • «Барҕарыы» пуонда бириэмийэтин лаурета.
  • Софья Сидорова аатынан судаарыстыбаннай
  • Этнопедагог Г. Н. Волков уонна ноосфера үөрэҕин төрүттээччи В. И. Вернадскай мэтээллэрэ
  • Евразия инновациялыыр-инвестициялыыр стратегияларын, программаларын, бырайыактарын III күрэһин Кыһыл көмүс мэтээлэ (2019).
  • «2019 сыл бэрэпиэссэрэ» — «Российское профессорское собрание» Бүтүн Арассыыйатааҕы түмэт тэрилтэ бириэмийэтэ.
  • «Якутянин 2019 гг. Якутск» норуот куоластааһынынан бириэмиэйэ.
  • «За вклад в развитие парламентаризма в Республике Саха (Якутия)» түөскэ кэтиллэр бэлиэ (2024 сыл олунньу 24).

Өссө маны көр

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Туһаныллыбыт литература

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
  • Халандаар 2007, Диодорова-Лаврентьева С.В., 2006

Быһаарыылар

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
  1. ↑ Взаимовлияние стилей руководителей разного ранга (на примере завода "Светлана")
  2. ↑ "Формирование и изменения ценностных структур сознания народов Якутии", специальномть 22.00.04
  3. ↑ Винокурова Ульяна Алексеевна (Лаптева) // Вестник СПбГУ. Сер. 16. Вып.2. — 2011. — С. 21-24.
  4. ↑ Сетевая энциклопедия "Известные учёные" (биографические данные ученых и специалистов)


Төрдө — «https://sah.wikipedia.org/w/index.php?title=Винокурова_Ульяна_Алексеевна&oldid=430701»