Халандаар
Халандаар диэн күннэри социал, итэҕэл, эргиэн эбэтэр салалта сыаллаах тэрийии системата. Бу тэрилтэ кэм периодтарын (күннэр, нэдиэлэлэр, ыйдар уонна сыллар) ааттатылааhынынан оҥоhуллар. Хас биирдии күҥҥэ бэриллэр аат даата дэнэр. Халандаар периодтара (ыйдар уонна сыллар) үксүн (ол гынан баран куруук буолбатах) хайа эмэ астрономия көстүүтүн сыыкылларын кытта хатаналлар, холобур Күн эбэтэр Ый сыыкылларыныын. Элбэх цивилизациялар уонна омуктар бэйэлэрин халандаардарын айбыттара, үксүн атын халандаардартан араас араас, хас биирдии омук бэйэтин тус наадаларыгар туhалаах.
"Халандаар" диэн латин тыла буолар — kalendae (хас биирдии ый бастакы күнүн аата).
Халандаар системалара[уларыт]
Күн халандаардара[уларыт]
Күн халандаарын дааталара Сир Күн тула эргиирин позициятыттан быhаарыллаллар (эбэтэр Күн халлаан сфератыгар хамсааhынын позициятыттан).
Тропик күн халандаара диэн Сир (эбэтэр Күн) позицията күн-түүн тэҥнэһиитин холоонноhуутугар сөп түбэhиитэ, оччоҕо дааталара сезону көрдөрөллөр.
Тропик күн халандаардара:
- Грегориан халандаара
- Юлиан халандаара
- Баhаи халандаара
- Хинди халандаара
- Копт халандаара
- Иран халандаара (Дьалали халандаара)
- Малай халандаара
- Тамил халандаара
- Тай күн халандаара
Ый халандаардара[уларыт]
Ый халандаара ый фазаларын сыыкылларынан быhаарыллар. Билигин аан дойду үрдүнэн соҕотох киэҥник туттуллар ый халандаарынан буолар Ислам халандаара (атыннык Хидьри халандаара).
