Шумер тыла

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Перейти к навигации Перейти к поиску

Шумер тыла (бэйэлэрэ ааттыыллар- 𒅴𒂠 eme-gi7(r) "төрүт тыл")- былыргы шумердар тыллара, 3-4 тыһыынча б.э.и. Соҕуруу өрүс ыккарда олорбут дьон саҥараллара. Быһа холуйан 2000 сыл б.э.и. шумер тыла кэпсэтэр тылыгар киирэр аккадскэй тыл диэн солбуллубута. Ол гынан баран б.э. саҕалыан иннинэ дылы итэҕэл, дьаһалта уонна үөрэх тылын курдук туттуллара. Шумердар бэйэлэрэ олохтообут клинописьтарынан суруллара. Бастатан туран, олоххо религиознай, хаһаайыстыбаннай уонна юридическэй литэрэтиирэҕэ киирбитэ. Аан бастакытын 19 үйэҕэ арыллыбыт уонна туспа бэлиэнэн суруллубут. Тыл генетическэй сибээһин быһаара иликтэр.

Клинописнай кыраапык уратыларыгар фонетика уларытан оҥоруута уустугурар. Агглютинативнай уонна эргативнай тыл буолар.Туохтуур тус- туһунан элбэх префикс киэптээх уонна бириэмэ категорията суох. Көннөрү тыл бэрээдэгэ SOV (туһаан-толоруу-кэпсиирэ)

Аатын туһунан[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

"Шумер"диэн нууччалыы аата аккад. šumeru «Шумер», lišān Šumeri(m) "шумер тыла" буолар.

Атын көрүҥ этэринэн - eme-gi7(r) диэн "ытык тыл" суолталаах, онтон атына — «төрөөбүт тыл»диэн буолар. Бэйэтэ «шумер» диэн термин 1869 сыллаахха германо- французскай чинчийээччи Юлиус Опперт киллэрбитэ. Манна даҕатан эттэххэ, нуучча, атын Европа тылларыгар бу аат билиҥҥи курдук š- буолбакка s- нан саҕаланар(нем. sumerische, фр. sumérien, англ. Sumerian),билиҥҥи иннник уларытыы месопотамскэй ааттарга уонна анал ааттар Ветхом сэбиэтигэр.

Классификация туһунан ыйытыы[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Төһө да элбэх омук тылын кытта сибээстэһэ сатаабыттарын иһин (мунда, Урал, Алтай, картвель, Полинезия, син- тибетскэй, чукотка- Камчатскай уонна баскскайдыы тыллары кытта сибээстэһэ сатаабыппыт да, бу тыл генеалогическай сибээстэрин туһунан боппуруос туох да аһаҕас турар. Шумердар төрүөттэрэ чахчы биллибэт, онтон сылтаан, аймахтарын көрдүөххэ наада диэн быһыы- майгы уустугурар.[5][6][7].

Хотя предпринимались попытки связать шумерский язык со многими языковыми семьями (мунда, уральской, алтайской, картвельской, полинезийской, сино-тибетской, чукотско-камчатской семьями и баскскимязыком, являющимся изолятом), вопрос о генеалогических связях этого языка с какой-либо языковой семьёй остаётся открытым. Ситуацию осложняет то, что прародина шумеров доподлинно неизвестна, и из-за этого не ясно, где в первую очередь следует искать родственников их языка.

Үөрэтии историята[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Тыас- Уус тыллара баарын туһунан учуонайдар XIX үйэ ортотугар аан бастаан тиэкистэр, тиэкистэр бары да билбэттэр. Икки тылдьыт баар буолан, тыаһыыр- ууһуур тылдьыты булар кыах үөскээтэ. Бастаан бу тыл аккадскай (аккадскай) ол кэмҥэ ассиро- Вавилон диэн ааттаммыттара, ол гынан баран ньир- Бабилон диэн дорооболоһон олорбуттара биллэр[78].

Шумер тылын бастакы грамматиката (автор өссө аккадскай диэн ааттааҕа) 1873 сыллаахха Ф. Ленман суруйбут. Бастакы научнай грамматика 1923 сыллаахха А. Пебель оҥорбута[79].

Ол кэмтэн ыла А.Фалькенштейн (de] (1949-1950), М.-Л. Томсена (1984), П. Аттингер (1993), Д. Эдцард (2003), В. Ремер (1999) бэчээттэммиттэрэ. Шумерскай тыл грамматикатын очеркатыгар И. М. Дьяконов суруйбут, онтон 1996 сыллаахха грамматика И. Т. Канева суруллубут[80].

Билиҥҥэ диэри шумер тылын толору тылдьыта суох[81].

О существовании шумерского языка учёные впервые стали подозревать в середине XIX века во время дешифровки аккадского языка: не все тексты и знаки поддавались расшифровке. Благодаря находкам двуязычных шумеро-аккадских словарей стала возможна и дешифровка шумерского. Сперва этот язык стали называть аккадским (аккадский в то время называли ассиро-вавилонским), но после того как выяснилось, что lišān Akkadî — самоназвание языка ассирийцев и вавилонян, названия были изменены на современные.

Первая грамматика шумерского языка (автор ещё называл его аккадским) была написана в 1873 году Ф. Ленорманом. Первая по-настоящему научная грамматика была создана в 1923 году А. Пёбелем.

С того момента были опубликованы грамматики авторства А. Фалькенштейна[de] (1949—1950), М.-Л. Томсена (1984), П. Аттингера (1993), Д. Эдцарда (2003), В. Рёмера (1999). На русском языке очерк грамматики шумерского языка был написан И. М. Дьяконовым, а в 1996 году была издана грамматика И. Т. Каневой.

До сих пор не существует полного словаря шумерского языка.