Тирэх

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Перейти к навигации Перейти к поиску
PopulusTremula001.JPG

Тирэх (лат. Populus, нууч. Род Тополь) — бу үөттүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр мас ууһа. Аан дойдуга 30-ча көрүҥ баара биллэр. Онтон Саха сиригэр 2 көрүҥ баар: Сыттаах тирэх уонна тэтиҥ. Тирэхтэр уһуннара 30-35 м тиийэр, сороҕор 60 м буолуон сөп, умнастарын диаметра 0,6-1,5, ардыгар 3 м тиийэ. Силистэрэ үөһээҥи уонна элбэх салбахтардаах.[1]

Ботаническай ойуулааһын[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Улахан мас 40-45 м (60 м. тиийэ) уонна халыҥнаах 1 миэтэрэ үрдүктээх. Сымыыттыыр, сымыыттыыр, сымыыт, пирамидальнай эбэтэр пирамидальнай. Сиэрэй, бороҥ эбэтэр хараҥа бороҥ, мутук-сиэрэй, сиэрэй эбэтэр хоҥорой.

Корневой система күүстээх, ол гынан баран үксэ крон проекциятын тас өттүгэр барар.

Сэбирдэхтэр черешковай, сыгынньах, сыгынньах эбэтэр кэтит көстүүлээх, ланцетка лиис көрүҥэ төһө кыайыылааҕыттан, бу сүүрүү балаһыанньатыттан, сетчаткалаах олорууттан тутулуктаах.

Икки төгүл үүнээйи, ардыгар биир сибэкки үүнээйитэ, сэбирдэх кэлэр сиригэр эбэтэр тэҥҥэ үүнэр; отоннуур дьоҕура 10-12 сылга тиийэн кэлэр. Сибэккилэр үүнээйилэртэн эбэтэр сиэмэ төрүөҕүттэн охтуутугар охтон эрэр синньигэс сибэккилэри (колосовиднай киистэлэри), дьөрбөлөрүттэн оҥоһуллубут сибэккилэри хомуйдулар. Хас биирдии сибэкки сережка сибэкки пазуханан сайдар; үөһэ ахтыллыбыт дискэтэ, бүлүүдэ курдук пестеричнай уонна кырыымчык сибэккилээх. Соҕотох, 2-4 харахтаах күрдьэҕинэн баай. Хапсыһыылар 3- тэн 60- гар диэри, кылгас сап уонна икки түүлээх быычыкылаах. Икки сэдэхтик көстөр сибэккилэр түбэһэллэр.

Семейка

Отон-2-4 хоруопка. Семен бытархай, уһун ньолбуһах эбэтэр уһун синньигэс солко төбөлөөх, 1-3 мм уһуннаах, 1-3 мм уһуннаах, халыҥ синньигэс солко төбөлөөх («тополиная пух»). 1 г 1 000 тахса сиэмэ.[2]

Хаһаайыстыбаннай суолталаах уонна туттуу[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Мас сүгэ чэпчэки, үрүҥ, сымнаҕас, үчүгэйдик таҥыллар уонна техническэй сыалга туһаныллар: кумааҕыга сырье курдук киэҥник туттуллар: искусственнай соломканы, фанердары, фанердары, пиломатериаллары, табаардары, дириҥ оҥочону уонна да атын. Мас уматыга уонна мастан мөлтөх хаачыстыбалаах, тоҕо диэтэххэ, оттук мас уматыга 1,5 төгүл кыра, холобур, Хатыҥ мастар маһынан оттуллар. Соҕуруу, аҕыйах ахсааннаах оройуоннарга мас дьиэлэри тутууга барар. Тирэх мас сыыпал быһыытынан эмиэ тимир суолу тутууга туттуллар.

Бүөр фиолетовай кыраасканы, сэбирдэхтэн саһархай өҥнөөх ылаллар.

Сэбирдэхтээх сүүрүүлэр сүөһү аһылыгын бэлэмнииллэр.

Кыһын оттук мастарын туруору балаһыанньатыгар биллэрдик сыһыаннаан, уулуссалары уонна аллайыыны көҕөрдүүгэ улахан тирэх буолбута. Сүгэ түргэнник үүнэр уонна сымнаҕас мас үүнэр, мас тоһуттаҕына эбэтэр Үөһээ өттө көнньүөрэр.

Итинэн сибээстээн биомасса түргэн тэтимнээх уонна үөрэхтээх буолан уматыгы (этанол) оҥорон таһаарарга уонна итиини (уматыгы) энергияны суһаллык туһаныллар. Чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн, тополей үүнүүтүн өссө түргэтэтэр кыахтаахтарын эндофиттар сорох көрүҥнэрэ.

Тополь араас көрүҥнэрэ (ордук Тополь от) сибэкки кэмигэр алтан кутуруктаах быылы биэрэллэр.

Хккайдо арыытыгар Япония бөһүөлэгин тулатыгар» Mers " мас

Уу вегетационнай кэмин устатыгар 15 сыллаах оттук 82 м3лүйү3н көтөр, ону агролесомелиорацияҕа туһанарга кыах биэрэр.

Өссө маны көр[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Быһаарыылар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  1. Деревья и кустарники Якутии, П. Тимофеев, Бичик, 2003
  2. Тополинай бөтүҥнэртэн хайдах быыһаныахха сөбүй?