Николай Чернышевскай

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Николай Чернышевскай.

Николай Гаврилович Чернышевскай (24.07.1828 — 29.10.1889) — нуучча революционер демократа, сырдатааччы-энциклопедист, суруйааччы, литература кириитигэ. Александр Невскай кафедральнай собуорга Гавриил Иванович Чернышевскай крепостной дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Чернышев нэһилиэгин Чембарской уезд Пенза губерниятыгар (1795-1861сс.). Араспаанньатын нэһилиэгин аатынан биэрбиттэрэ. 14 сааһыгар диэри аҕатын соруйуутунан дьиэтигэр олорон үөрэммитэ. Аҕата олус билиилээх, үөрэхтээх, бары өттүнэн дьоҕурдаах, таҥараҕа үрдүк итэҕэллээх киһи эбит.

Архиепископ Никандр этэринэн кыра эрдэҕиттэн француз-гувернер киһи ньээҥкэлэспит эбит. Ол иһин аан маҥнайгы суола онтон саҕаламмыт. Николай олус билиилээх эбит. Кинигэ бөҕө аахпыт, ол иһин кыра эрдэҕинэ “библиофаг” диэн хос аатааҕа. Ол аата кинигэни сиччи диэн өйдөбүллээҕэ.

1843 сыллаахха Саратов куорат духовнай сэминариятыгар үөрэнэ киирбит. Ол онно 3 сыл үөрэммитэ. Бу үөрэххэ барыларын өйүнэн баһыйара биллибит. Семинариятын бүтэрбэккэ сылдьан 1846 сыллаахха Петербург куорат историко-филологическай факультетыгар үөрэнэ киирбит. Бу сылларга киһи барыта билэр дьиҥнээх революционер-демократа, социалиһа Чернышевкай үүнэн-сайдан тахсыбыт эбит. Олоххо сыhыана античность, француз, англичанин омук тылын-култууратын үөрэппититтэн тахсан кэлбит. Ньютону, Лаплаһы, Лаланданы, Гегели ааҕарыттан үөрэтиититтэн кини олоҕу көрүүтэ барыта онтон саҕаламмыт эбит. Бу сылларга Чернышевскай маҥнайгы художественнай айымньыларын суруйан саҕалаабыт.

1850 сыллааха үөрэммит курсун кандидат дуоһунаһынан бүтэрэн, Саратов куорат гимназиятыгар үлэҕэ киирбит. 1851 сыллаахтан үлэтин саҕалаабыт. Үлэлии сылдьан эдэр учуутал революционнай идеяларын айымньыларын нөҥүө саҕалаабыт.

1853 сыллаахха кэргэнин Ольга Сократовна Васильеваны көрсүбут. Сыбаайбалаан баран Саратов куоратыттан Санкт-Петербурга көспүттэрэ. 1854 сыллаахха тохсунньу 24 күнүгэр үрдүк бирикээһинэн иккис кадетскай куорпуска учууталынан анаммыт. Суруйааччы бэйэтин олус үчүгэй үлэһитинэн көрдөрбүт, ол эрэн өр кэмҥэ учууталлаабатах. Ол төрүөтүнэн биир офицеры кытта конфликтаһыыта буолбут.. Кини антропологическай үөрэҕин сүрүн сытыы соруга - "...дьон сыһыана киһи айылгытын хааччыйыыга туһуланыан сөп дуо?".

1855 сыллаахха «Эстетическое отношение искусства к действительности» диэн магистарскай диссертацияны көмүскээбит, бу үлэ материалистическай эстетика Россияҕа төрүттэнэрин көҕулээбит.

Бүлүү куоратыгар хаайыыга сыппыта.

Ылыллыбыт сирэ[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  • «Иччи», А. Павлов — Дабыл ыстатыйата, «Илин» сурунаал, 2 №-рэ 2006