Таас бас

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
(Мантан: Лааха көстө)
Перейти к навигации Перейти к поиску
CottusGobioSpreadingFins.JPG

Таас бас, Баҕа балык, Лааха эбэтэр Быдьар балык (лат. Cottus sibiricus Kessler, нууч. Сибирский подкаменщик) — улахан төбөлөөх, суптугур кылгас эттээх, хатырыга суох, түөһүгэр улахан, сарбайбыт лапчааннардаах кыра сиэмэх балык. Лаапчааннарынан уу түгэҕиттэн тутуһар, хаамар уонна былыыкка көмүллэр. Сороҕор хаахынайы кытта буккуйаллар. Өлүөнэ тардыытыгар 10 сыл олорор диэн суруйаллар, Ангарааҕа - 9 сыл.

Тарҕаныыта[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ уонна үрэхтэргэ үөскүүр. Киэҥник ыллахха Хотугу Муустаах байҕалга түһэр өрүстэргэ (Обь, Иртыш, Енисей, Ангара салаалара, Өлүөнэ, Дьааҥы). Дьааҥыттан илин көстүбэт.

Тас көстүүтэ[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Бөдөҥө[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Саамай улааппыта Өлүөнэ өрүскэ көстүбүт: уһуна 158 мм, ыйааһына 61,8 г. Үксүн 7 см ууһуннаах, 8 г ыйааыннаах биэстээх балыктар көстөллөр эбит (Гундризер уо.а., 1981; Богданов, 2000). Ортотунан кыра кээмэйдээх, устата 12 см. Саха сиригэр 53 см уонна 5 киилэҕэ дылы улаатара биллэр диэн арааһа алҕас суруллар быһыылаах[1].


Ойуулааһын[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Көннөрү таас бастан Сибиир таас баһа маннык уратылардаах: өрөҕөтүн лаапчааннара эмэһэтин үүтүгэр тиийэллэр, ол лаапчааныгар туора хараҥа сурааһыннара суох. Этэ-сиинэ уһун. Төбөтүн, көхсүн, ойоҕоһун тириитэ хойуу уҥуох инньэлэрдээх. Өҥө бороҥ, кыра хараҥа эбирдэрдээх. Лаапчааннара туора хараҥа сурааһыннардаахтар. Төбөтө саллаҕар, төбөтүн кэтитэ үрдүгүнээҕэр арыый кыра. Айаҕа улахан. Тиистэрэ бытархайдар. Хараҕа кыра, бэйэ-бэйэтиттэн тэйиччилэр. Көхсүн лаапчааннара силлиһэ сылдьаллар.

Олохсуйар сирэ[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Таастаах сирдэри сөбүлүүр. Саас ыыр сиригэр (чычаас, аһылыктаах сиргэ), күһүн кыстыыр сиригэр (дириҥҥэ) көһөр.

Аһылыга[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Веснянка, поденка уонна ручейник личинкалара, гаммарида. Улааппыт балык атын балык ыаматын сиир. Бултуур ньымата - саһа сытан. Таас быыһыгар сытан, уу былыыгын дэлби көбүтэр. Онто көхсүн үрдүгэр сөҥөн былыыгынан бүрүллэр уонна дьэ булдун кэтэһэн өр хамсаабакка сытар. Үрдүнэн кыра балык үөрэ устан аастаҕына, баҕа балык эмискэ ыстанан, биир балыгы тутан ылан ыйыстан кэбиһэр уонна эмиэ саһан сытар.

Ууһааһына[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Өлүөнэҕэ 5-6-с сааһыгар ситэр (Ангарааҕа 4-5 сааһыгар). Искэҕэ 209-614 туорахайдаах. Ыыр кэмэ сааскы халааны уонна муус барыытын кытта сөп түбэһэр. Искэҕин таас алын өттүгэр ыыр. Атыыра искэхтэрин харабыллыыр эбит[2].

Суолтата[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Бултаныллыбат көрүҥ. Алыһар уонна бил аһылыгар улахан суолталаах (Богданов, 2000). Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар[3] "амтана хатыыска маарынныыр гынан баран куһаҕан көрүҥнээх" диэбиттэр.


Быһаарыылар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  1. Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии. Б. Сидоров, М. Тэптиргээнэп, Бичик, 2004
  2. Атлас пресноводных рыб России, 2002
  3. Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта. II туом, Новосибирскай, Наука, 2005 ISBN 5-02-032347-0 (T.II)

Өссө маны көр[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Саха сирин балыктара