Идес Эверт Избрант

Идес Избрант Эбергард (Елизарий Елизариевич Избрант) (нидерл. Evert Ysbrants (Ysbrandszoon) Ides; 1657, бэс ыйын 5 күнүгэр сүрэхтэммит — 1708 эбэтэр 1709 с. өлбүт) — Арассыыйа ыраахтааҕыларыгар сулууспалаабыт, кинилэр сорудахтарынан Кытайга баран кэлбит атыыһыт, айанньыт, дипломат, оччотооҕу Илин Сибиир омуктарын, ол иһигэр сахалар, олохторун-дьаһахтарын туһунан сибидиэнньэлэри суруйан хаалларбыта.

1657 сыллаахха ол саҕана Данияҕа бас бэринэр Голдштейн-Глюкштадт герцогство киин куоратыгар Глюкштадтка (билигин Германияҕа киирэр) голландец эргиэмсиктэр дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүт. 1677 сылтан 1687 сыллаахха диэри икки дойдунан олорор, Арассыыйаҕа атыы-эргиэн ыытар, 1687 с. өссө Гамбург олохтооҕунан ааҕыллар, онтон 1687 сылтан 1692 сыллаахха диэри ханна да хамсаабакка кэриэтэ Москубаҕа олорбут. Арассыыйа флотугар байыаннай хараабыллары тутуунан дьарыгырар, Москва аттыгар бэйэтэ бас билэр собуоттааҕа. Ньиэмэс солобуодаты биир биллэр-көстөр киһитэ буолан ыраахтааҕы чугас киһитин полководец Патрик Гордону кытта элбэхтэ алтыспыта сурукка тиһиллэн хаалбыт. Ол курдук, холобур, 1691 сыл кулун тутар 9 күнүгэр ыраахтааҕы Бүөтүр I Гордоннуун Идескэ эбиэттээбиттэр. Нуучча ыраахтааҕыларын кытта ыкса билсэр буолан (сорох источниктар этэллэринэн атыыта мөлтөөбүтүгэр), ыраахтааҕылар (Петр Алексеевич уонна Иван Алексеевич) кинини Кытайга 1692 сыллаахха посолунан анаан ыыталлар.

Кытайга айан

Кытайга барар туһунан Бүөтүр I ыраахтааҕыга бэйэтэ көрдөһүү (челобитнай) суруйбута архыыпка харалла сытар. Ол саҕана атыыта-эргиэнэ мөлтөөн, иэскэ киирэ сылдьар кэмэ (Страсбург уонна Гамбург атыыһыттарыттан иэскин төлөө диэн ис хоһоонноох суруктар бааллар). Барарыгар "төнүннэхпинэ туох баар иэспин төлүөҕүм" диэн эрэннэрбит. Атыытын-эргиэнин Избрант төннүөр диэри Лефорт илдьэ хаалбыт (ол киһиттэн иэстээхтэргэ суруктар эмиэ бааллар).

Ол эрээри Кытайга эспэдииссийэ ыытыыны Витсен бэлэмнээбит курдук. 1691 сыл саҥатыгар Витсен ол туһунан ыраахтааҕыга суруйар, ыам ыйын бүтүүтүгэр эрэннэрэр хоруйу тутар, онтон сотору кэминэн Идес ыраахтааҕыга челобитнай суруйар, уонна ыраахтааҕы ол сурукка резолюция оҥорор: Кытайга ыытарга.

Эспэдииссиэйэ Москубаттан 1693 сыл кулун тутар 13 күнүгэр тахсыбыт, атыыһыты кытта Адам Бранд диэн Любектан төрүттээх киһи барсыбыта, кини суоллааҕы бэлиэтээһиннэрэ 1698 сыллаахха тахсыбыттара, ол эрээри Избрант кэлин суруйбутунааҕар кылгас этилэр.

1692 сыл кулун тутар 20 күнүгэр айанньыттар Вологдаҕа тиийбиттэр уонна Сухона өрүһү мууһунунан сыарҕалаах атынан туораабыттар. Хотугу Нуучча сиһин туораан Каама уонна Чусовой өрүстэринэн айаннаабыттар. Ол сыл бэс ыйыгар Ураал хайаларын туораабыттар уонна үрэхтэринэн Тобольскайга от ыйын 1 күнүгэр тиийбиттэр. Онтон Иртыш уонна Обь өрүстэринэн хоту диэки айаннаан балаҕан ыйыгар Кеть үрэххэ тиийбиттэр, онтон алтынньы 12 күнүгэр Енисейскэй куоракка тиийбиттэр. Онно икки ый олорон баран тоҥмут өрүстэринэн айаннаан 1693 сыл олунньу 11 күнүгэр Иркутскайга тиийбиттэр. Кулун тутар ортотугар Байкаал мууһунан туораан кулун тутар 19 күнүгэр Верхнеудинскайга (Улан-Удэҕэ) тиийбиттэр, онно сир хамсааһыныгар түбэспиттэр. Ыам ыйыгар Чита аттынааҕы Яблоновай хайалары туораабыттар уонна Ингода үрэҕинэн болуотунан Нерчинскэйгэ от ыйын 18 күнүгэр аттаммыттар.

1693 сыл балаҕан ыйыгар айанньыттар Улахан Хинган хайаларыгар тиийэн аан бастаан Кытай харабылларын көрсүбүттэр. Балаҕан ыйын 11 күнүгэр Цицикарга тиийбиттэр, алтынньы 27 күнүгэр Улуу Эркини көрбүттэр. Уопсайа балтараа сыл курдук Москубаттан айаннаан сэтинньи 3 күнүгэр Пекииҥҥэ тиийбиттэр.

Кытай ыраахтааҕыта (Богдыхаан титулаах эбит) кинини үстэ ыҥыран кэпсэппит (1693 сыл сэтинньи 17, ахсынньы 27 күннэригэр уонна 1694 сыл олунньу 16 күнүгэр), суол туругун сураспыт, Арассыыйа туругун, атын судаарыстыбалары кытта сыһыанын ыйытыласпыт, тылбаасчытынан иезуит манаахтар буолбуттар. Кытай чунуобунньуктарын кытта кыраныысса таһынааҕы сыһыаннары, аныгыскы посоллар кэлиилэрин-барыыларын, сурукка нуучча ыраахтааҕытын аата богдыхаантан аллара суруллуохтааҕын иҥин кэпсэппиттэр, Ниэрчинскэйдээҕи дуогабары тутуһалларын бигэргэппиттэр. Посол бэйэтэ Кытай атыытын-эргиэнин туһунан сибидиэнньэ хомуйбут.

1994 сыллаахха олунньу 19 күнүгэр Исбрант Пекиинтэн арахсыбыт, кэлбит суолунан айаннаан, аара Енисейскэйгэ атырдьах ыйын 25 күнүгэр, Тобольскайга сэтинньи 29 күнүгэр тиийбит, уопсайа биир сыл кэриҥэ айаҥҥа сылдьан баран 1695 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр Москубаҕа тиийбит.

Москубаттан Кытайга айанныырыгар кэлэ-бара Сибиир усталаах-туоратын сыыйан, үгүс этнографическай хабааннаах матырыйаалы хомуйбута. Сырыытын түмүгүнэн 1704 сыллаахха Амстердам куоракка Н.К. Витсен кинигэ таһаартарбыта. Избрант бу үлэтигэр комилар, остяктар, тоҥустар, вогуллар, бүрээттэр, сахалар о.д.а олохтоох омуктар тустарынан эрдэтээҥи сибидиэнньэлэри биэрбитэ.

Айанын туһунан үлэ бастаан француузтуу, онтон голландскайдыы, ниэмэстии тахсыбыта. Кэлин нууччалыы Былыргы Арассыыйа Вивлиофикатыгар IX туомҥа бэчээттэммитэ.

Ыраахтааҕы сүрүн сорудаҕынан Кытай импэрээтэрэ Нерчинскэйгэ түһэрсиллибит трактааты сөбүлээбитин эбэтэр ылымматаҕын билии этэ. Ол сорудах туолбута, уонна Арассыыйаҕа үтүө түмүктээх буолбута:

«Сказал ему, Елизарью, езувит француженин, что богдыхан принял мир с любовию и с великими государи тот мир вельми желает держать нерушим. И впредь царского величества над городами никакого зла не мыслит...»

Бу билии, төһө да тылбаасчыт этиитэ буоллар, ханнык да дипломатическай докумуоннааҕар сыаналаах этэ дииллэр чинчийээччилэр. Ол саҕана Арассыыйа Кытайы кытта эйэлээхтик олоруон баҕарара.

Кытайтан төннөн баран олоҕо

Айанын кэнниттэн Идес Арассыыйаҕа төннүбүтэ. Төһө байбыта биллибэт, ол эрээри атын дьон суруктарыгар иэстэрин төннөрөр кыахтааҕын туһунан, элбэх күндү тааһы аҕалбытын туһунан суруллар. Маны таһынан, кини ситиһиилээхтик сылдьыбытын атын дьон эмиэ Кытайга баран кэлиэхтэрин баҕарбыттара туоһулуур. Оннук, холобур, Франц Лефорт племяннига Пьер Лефорт уонна кини атаһа Швейцария атыыһыта Герваген Кытайга бараары көҥүл сурук көрдөөбүттэрэ баар (ол айаннара сатамматаҕа, арааһа Пьер аҕата уолун ыыппатах). Идес бу да кэмҥэ ыраахтааҕыга чугас эбит, холобур, ыраахтааҕы Азовтааҕы бохуотуттан Виниуска бэйэтин суругар Избранты ахтар, кини суругун туттум, солото суох буолан хоруйдаабатым, ол туһунан киниэхэ этээр диир.

Бастаан Воронеж куоракка хараабыл тутуутунан дьарыктаммыт. Оннук Казань митрополитыгар баркалон диэн байыаннай хараабыл туттарбыта биллэр. Кини туттарбыт хараабылларын Бүөтүр ыраахтааҕы бастыҥ хараабылларынан ааттаабыта сурукка тиһиллэ сылдьар. 1697 сыл тохсунньу 24 күнүгэр Идес Анна Мюнтер диэн Москубаҕа эргинэр атыыһыт Генрих Мюнтер кыыһын ойох ылбыт. 1698 сыллаахха Москубаттан чугас Богородскай аттыгар Вора үрэххэ буорах уонна тэргэн собуоттарын (арааһа тимири уһаарар домналаах собуот) арыйбыт.

Кэлин хараабыл тутуутун кэҥэтэн Воронежтан Архангельскайга көһөрбүт. 1700 сыллаахха Архангельскай адмиралтействотын хамыһаарынан анаммыт. Хас да хараабылы туттарбыт. Оннук, 1700 с. Бүөтүр Елизарийга Архангельскайга биэс үс маачталаах атыы-эргиэн хараабылын тутарга үлэспит. Атырдьах ыйыгар ууга түһэриллибит хараабыллары тутуу буолбут, онно араас дойдулартан кэлбит хараабыл тутааччылар маннык эппиттэрэ баар:

«Те купецские корабля, которые по имянному его великого государя указу строил у Архангельского города корабельного строения комиссар Елизар Избрант, сделаны тверды и к морскому водному все удобны, против иных из заморских кораблей, которые строят за морем в разных государствах».

1703-04 сыллардаахха Москубаттан чугас буорах собуотун бас билэрэ биллэр (1955 сыллаахха Давид Бахерахт диэн арааһа эмиэ Глюкштадтан төрүттэээх киһи олохтообут собуота эбит). 1705 сыл муус устар 29 күнүгэр иккистээн ойохтоммут, Гертруда Эндрюс диэн дьахтары (арааһа фабрикант Томас Эндрюс кыыһын) ылбыт.

1708 сыллаахха дуу, 1709 сыллаахха дуу Вологдаҕа эбэтэр Архангельскайга өлбүт.

Сахалар тустарынан суруйуута

Сахалары көрсүбэтэх курдук, көрүстүм диэн чопчу суруйбат. Ол эрээри, айанын тухары олохтоох уонна сылдьыбыт сирдэрин тула олорор омуктар уонна Сибиир туһунан сибидиэнньэлэри хомуйа сатаабыта суруйуутуттан көстөр. Кинигэтин биир баһыгар сахалар олорор сирдэрин, өрүстэрин уонна сахалары дьонтон истэн ойуулаабыта баар.

Өлүөнэ диэн бөдөҥ өрүс Байкаалтан соҕуруулуу-арҕаа устар диэбит. Байкаал Сибиири Даурияттан араарар диэбит (ол аата күөл арҕаа өттө Сибиир, илин өттө, билиҥҥи Бурятияны киллэрэн туран — Даурия).

Өлүөнэҕэ Сибиир соҕуруу өттүн сүрүн куората Дьокуускай турар диэбит. Дьокуускай олохтоохторо Чукоткаҕа баар Сибэтиэй Тумулга, Анаадырскайга, Хамчаакка хомотугар тиийэллэр, онно нарваалы бултууллар, муоһун ылаллар, ону тэҥэ кииттэри бултаан хоргунун ылаллар диэбит. Тыылара тирии, сырыылара түргэн диэбит.

Дьокуускайы тула уонна Амма өрүс (Amga) кытылларыгар олорор омуктар сахалар дэнэллэрин ыйбыт. Араас дьикти өҥнөөх түүлээх таҥаһы кэтэллэрин суруйбут. Ол таҥастарын үрүҥ түүлээх таба тириитинэн киэргэтэллэрин суруйар. Ол омуктар санныларыгар тиийэр уһун баттахтаахтар диир. Халлааҥҥа ханнык эрэ таҥара баарын итэҕэйэллэр. Сылга биир эрэ бырааһынньыктаахтар, саас аайы онтуктарын сүрдээхтик өрө көтөҕүллэн бэлиэтииллэр. Ол бырааһынньык сиэрэ-туома маннык: улахан кутаа оттоллор уонна бырааһынньык бүтүөр диэри умулларбаттар; уу испэттэр, арай кымыс диэн арак иһэллэр (kunis of Arak), ол кымыстарын биирдии-биирдии уокка илин өттүттэн чугаһаан куталлар.

Ким эрэ өллөҕүнэ кини чугас аймаҕын кинини кытта тыыннаахтыы көмөллөр, бу сиэр баҕар Ииндийэттэн кэлбитэ буолуо, онно эр киһини кытта ойоҕун көмөллөр диэн сабаҕалыыр. Сахалар тыллара Тобольскай аттыгар олорор бухаардартан төрүттээх магометан татаардар тылларыгар чугас, баҕар, ол иһин саха хас ойоҕу сатаан аһатар кыахтаах да, оччо ойохтоноро көҥүллэнэрэ буолуо диэн сабаҕалыыр. Таба сыарҕатыгар таһаҕастарын тиэйэллэр уонна бэйэлэрэ айанныыллар диир. Үксүн хорсуннар, сатабыллаахтар уонна, арааһа, кырдьыгы сөбүлүүллэр (нууч. Они обычно отважны, смелы, искусны и, по-видимому, любят правду). Ыраахтааҕы Дьокуускайга мөлтөх бойобуоданы ыыттаҕына сороҕор бэйэ-бэйэлэрин халыыллар, ол эрээри эппиһиэр былааһын сөпкө туһанар буоллаҕына, эйэлээхтик олороллор (нууч. они живут в мире, и не слышно, чтобы говорили о каком-нибудь насилии среди них). "Өбүгэлэрбит монгуоллар этэ, хаһан эрэ калмыыктар сирдэригэр олорбуппут, онтон нууччалар көһөрбүттэрэ", — дииллэр диир. Урукку сылаас сирдэригэр олоруохтарын баҕараллар, тымныы дойдуга сыл түөрт гыммыттан бииригэр сир аннынааҕы хаспахтарга олоруохтарын баҕарбаттар диир. Скорбут ыарыыга ыллараллар, ол эрээри түргэнник үтүөрдэр эми булбуттар: ханнык эрэ балыгы сиикэйдии сииллэр уонна дабаххайынан соттоллор (Deugti).

Сахалартан ураты Өлүөнэ кытылыгар эмэгэккэ сүгүрүйэр омуктар дьүкээгирдэр бааллар диэбит. Кинилэр тустарынан биири эрэ истибитин суруйар: өлбүттэрин эттэрин-сииннэрин быһан ылан баран, уҥуохтарын хатаран, оҕуруолаан дьиэлэрин аттыгар ыйаан кэбиһэллэр уонна олорго үҥэллэр.

Өлүөнэ (Lima — stroom) кытылыттан сэлии муоһун уонна уҥуоҕун хомуйалларын суруйар. Бу өрүскэ киирэр үрэхтэр хайаттан түһэллэригэр тоҥмут буору киллэрэллэр, ол көһөҥөлөргө сэлии муоһун уонна сороҕор ол ынырык кыыллар толору өлүктэрин кытта булаллар диэбит.

Сүрүн салаалара: Витим (Witim), Өлүөхүмэ (Olekina) уонна Майя (Maja), бары соҕурууттан түһэллэр. Бу өрүстэр кытыллара хара кииһинэн уонна да атын күндү түүлээҕинэн аһара баайдар, онон кыһынын онно элбэх тириини (koopen) баара-суоҕа үс-түөрт солкуобайга атыылаһыахха сөп.

Маайа өрүс тардыытыгар уонна Өлүөнэ саҕаланар Верхоленскай (Wergolenkolso) эргин, уонна Киренга диэн кыра өрүс тула бурдугу элбэхтик ыһалларын суруйбут. Туох баар Саха провинцията онон аһаан олорор, онтуктара наһаа чэпчэки сыаналаах буолар, оруос бурдук сүүс муунтата (сто фунтов ржаной муки) 10—12 стюйвертан ыараабат диэбит. Сүөһү уонна эт наһаа элбэхтик атыыламмат, харчы бу ыраах провинцияҕа сэдэх буолан сыаната наһаа үрдүк диэбит.

Өлүөнэ уонна Енисей (Ienisea) ыккардыларынан байҕал кытылынан киһи сылдьыбат, биир да айанньыт онон ууннан да, сиринэн да сылдьа илик диэбит. Сорохтор, ол эрээри Тарсида (Tarsida) өрүскэ тиийбиттэр, ол эрээри тымныыттан сылтаан кыайан туораабатахтар диир. Тарсида уонна Енисей ыккардыгар олорор омуктар эмэгэти итэҕэйэллэр, сорохторо самоедтар, сорохторо тоҥустар диэбит.

Сигэлэр

• Ysbrants Ides, Evert Dreyjährige Reise nach China, von Moscau ab zu Lande durch gross Ustiga, Siriania, Permia, Sibirien, Daour und die grosse Tartarey; gethan durch den moscovitischen Abgesandten Herrn E. Yssbrants Jdes. ETH-Bibliothek. Тургутулунна 25 октября 2013.
• Идес, Избрант. Восточная литература. Тургутулунна 10 марта 2011. Төрүт сириттэн архыыптанна 23 Атырдьах ыйын 2011.
• Избрантес, Эверт-Идес // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
• http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/6604/ИЗБРАНТ