Вулкан

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Сибэтиэй Элена вулканын эстиитэ, 1980 сыл ыам ыйын 18 күнэ

Вулкан диэн лава (итии, убаҕас буолбут таас) тахсар хайатын ааттыыллар. Вулканнар улахан аҥара төбөтүгэр кратердаах буолаллар. Вулкан эстэр буоллаҕына активнай вулкан диэн ааттыыллар. Эстэригэр лава таһынан паар, сиэрэ гаас быһыытынан уонна алдьаммыт таастар тахсаллар. Ону барытын магма диэн диэн ааттыыллар. Магма вулкантан сороҕор түргэнник, сороҕор бытааннык тахсар.

Вулканнар сиртэн атын да планеталарга эмиэ бааллар. Ол курдук Марс планетатыгар Олимпус Монс баар.

Вулканнар араастара[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Лава уонна атын вулкантан тахсар матырыйаллар араас-араас көрүҥнээх буолаллар. Олору иккигэ араалааччылар:

Хахха вулкан[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Бу вулкан көрүҥэ лаватыгар кремнезем аҕыйах баарыгар үөскүүр.

Хахха вулканнар эстибэккэ кыра-кыралаан тахсыбыт лава тахсар сиригэр араҥа кэнниттэн атын араҥа үөскүүр. Лава олус убаҕаһын иһин киэҥник тарҕанар. Ол иһин үөһэ буолбакка киэҥник тарҕанар, онно лава сойор. Ол курдук, холобурунан Гавайига баар Мауна Кеа вулкана буолар, турар сиринэн ааҕар буоллахха ордук киэҥник тарҕаммыт вулкан буолар.[1]

Стратовулканнар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Фудзи хайата, диэн Дьоппуоҥҥа баар активнай вулкан, тиһэх 1707-08 сылларга эстэ сылдьыбыта
Тавурур, Папуа Новая Гвинея аттыгар баар стратовулканю

Стратовулкан диэн биллэр вулкан көрүҥэ - үрдүк уонна конус формалаах.

Вулканнар үөскээһинэ[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Вулкан чаастара:
1. Улахан магма тутуллар сирэ
2. Сир
3. Үөлэһэ
4. Базата
5. Боруога
6. Кыра Үөлэһэ
7. Вулкантан тахсар күл
8. Фланг
9. Вулкантан тахсар лава араҥалара
10. Күөмэйэ
11. Иитиллибит иһэн тахсыы
12. Лава устуута
13. Тахсар сирэ
14. Кратер
15. Күл былыта

Икки сүнньү процеһа ааһар.

Вулканнар тектоническай платолар хамсаатахтарына үөскүүллэр. Көрсүстэхтэриэ биир плато континент платотын анныгар барар. Ону субдукция диэн ааттыыллар. Ол кэнниттэн ууллар уонна магма баттааһынын улааттыннарар, уонна сир харыһыгар эстэр.

Иккис процесс тектоническай плато аһаҕас сир үрдүгэр таҕыстаҕына үөскүүр. Ол аһаҕас сир уруккутун курдук үлэлиир уонна сиргэ эстиэр дылы үлэлиир.

  1. Earth Science. Austin, Texas: Holt, Rinehart and Winston. 2001. ISBN 0-03-055667-8.