Билисипиэт

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Урут бириэмэҕэ билисипиэт
Билиҥҥи бириэмэ хайа быыһынан айанныыр билисипиэтэ

Билисипиэт диэн кыра, киһи эргиттэҕинэ айанныр икки көһүөлэлээх, икки педаллаах уонна тимир цепь нөҥүө холбонор биир киһиэхэ аналлаах айанныр тэрил. Рамата барытын бииргэ тутар, атын тэриллэрэ бары рамаҕа холбоно сылдьаллар.

Билисипиэти айанныр сорох дойдуларга айанныырга олус туһалаах буолар. Онтон сорох дьон сынньалаҥ уонна дьарык, спорт курдук тутталлар. Тэҥ ыраахха барарга ханнык баҕар киһи оҥорбут айанныыр тэриллэртэн аҕыйах энергияны барыыр.[1]

Айыллыбыта[уларыт | куодун уларытыы]

Мастан оҥоһуллубут дрезина. (1820ларга)

1817 сыллахха ниэмэс профессора Карл фон Дрейс бастакы икки көлүөһэлээх билисипиэти айбыта. Мастан оҥоһуллут уонна икки көлүөһэлээх эбит. Инники көлүөһэтэ руль көмөтүнэн эргийэр эбит. Ол гынан баран педаллара суох буолан айанныр киһи атаҕынан анньыныахтаах эбит.

1860 сылларга француз айаччылара педаллары инники көлүөһэҕэ эппиттэр. Ол гынан баран педалы эргитэргэ олус элбэх күүһү бараатаххына биирэ эрэ хамсыыр эбит. Ону чэпчэтээри инники көлүөһэтин улаатыннарбыттар уонна тимиртэн оҥоһуллар буолбут. Ол гынан баран ол билисипиэттэн наар киһи охтор эбит.

1885 сыллахха биһиги билэр билисипиэт айаммыт. Икки биир размердаах көлүөһэлээх уонна кыра эбит. Уонна педаллара кэнники көлүөһэни кытта холбоммут цепь нөҥүө. 1890ус сыллахха олус тарҕаммыт уонна сорох уларытыылар эбиллибиттэр, ол курдук көлүөһэлэрэ салгынынан үрдэрэллэр буолбуттар.

Араастара[уларыт | куодун уларытыы]

Наар айанныр дьахтар куорат билисипиэтэ
Тандем
Икки гына хомуллар билисипитэт
Куоракка


  • Дьахтар уонна эр киһи билисипиэттэрин уратыта раматыгар. Раматын аллараа оҥордоххуна урукку курдук кылгас юбка наадата суох буолар. Уонна уһун да былаачыйалаах билисипиэти тэбиэххэ сөп.
  • Тандем диэн икки киһиэхэ анаммыт билисипиэт. Онно икки паара педаллардаах буолааччы.
  • Икки гына хомуллар билисипиэт' чэпчэкитик ханна эмит хараныан сөп ол эбэтэр самолетка уонна араас транспортка ууруллар.
  1. Science of Cycling: Human Power 1. www.exploratorium.edu. Тургутулунна 11 Атырдьах ыйын 2007.