Өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолар
Сахаларга айыы диэн киһи өйүн-санаатын уратыларын быһаарар соҕотох тыл буолар. Киһи үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһэр уратытын арыйарынан, бу тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕинэн туттуллара табыллар. Киһи саҥаны айыыны хайдах оҥороруттан тутулуктанан үчүгэйтэн куһаҕаҥҥа уларыйан хаалара элбээн тахсарыттан улахан сэрэхтээх буолууну эрэйэр. Үчүгэй буолуо диэн быстах санааттан оҥорулла охсубут саҥаны айыы куһаҕан буолан тахсара үксээн хаалар.
Дьон бары олохторугар үчүгэйи, туһалааҕы оҥосто охсоору саҥаны айыыны оҥоро сатыыр санаалара элбиир. Бу аһара барар санаалары хааччахтаан тохтото сырыттахха эрэ туох эмэ туһалааҕы оҥоруу табыллар уратылааҕын киһи биллэҕинэ сатанар.
Киһи төһө да айыыны оҥорор баҕа санааламмытын иһин бэйэтэ кыайан үрүҥ айыы буолбат. Айыы үчүгэй, үрүҥ эбэтэр куһаҕан, хара диэн араарыллан ааттанарын атыттар, бу айыыны билэн, көрөн баран быһааран иҥэрэллэр. Өлбүт киһи өйө-санаата этиттэн-сииниттэн арахсан, туспа баран уларыйбат турукка тиийдэҕинэ эрэ айыы буолууга уларыйар. Өй-санаа өлбүт этиттэн-сииниттэн эньиэргийэ ылара уурайан, туспа бардаҕына уларыйбат турукка киирэн айыы буолан өр кэмҥэ сылдьарга тиийэр. Хас киһи өйө-санаата тус-туспаларынан, уратыларынан арахсаннар үрүҥ эбэтэр хара айыы буолан өр кэмҥэ сылдьыахтарын сөп.
Өлбүт киһи өйүн-санаатын атыттар, бэйэлэрин өйдөбүллэригэр тирэҕирэн быһааран үрүҥ айыы оҥороллор уонна кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтиигэ туһаналлар. Киһи өйүн-санаатын үрүҥ айыы оҥорорго кини үлэтигэр туох туһалааҕы, үйэлээҕи оҥорбутун, туппутун ахталлар, сыаналыыллар уонна оҕолорун хайдах ииппитин, үөрэппитин быһааран өйүн-санаатын үрүҥ айыы оҥорон кэлэр көлүөнэлэри иитэргэ, үөрэтэргэ туһаналлар. Өлбүт киһи аны туох да быһыыны оҥорботуттан урут үчүгэйи оҥорууга тириэрдибит санаата үрүҥ айыы буолан оҕолору иитиигэ, үөрэтиигэ туттуллар.
Киһи тыыннаах эрдэҕинэ үчүгэй да, куһаҕан да санаатын оҥорор быһыыга кубулутан үрүҥ эбэтэр хара айыыны оҥорор, онтон өллөҕүнэ, бу үчүгэй быһыыны оҥорбут санаатын атыттар үрүҥ айыыга кубулуталлар, туһаны аҕаларын билинэн кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтэллэр. Өлбүт киһи оҥорбут хара айыытын хаалларан, умнууга тириэрдэллэр, ол аата үчүгэй быһыылар үксүүллэрин туһугар анаан оҥороллор.
Саҥаны айыыны оҥоруу диэн киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу буолан сиэри таһынан барар уонна киһи быһыытын тутуспаты үөскэтэр. Айыыны оҥоруу урут баары, олохсуйбуту уларыттахха, алдьаттахха эрэ табылларыттан улахан сэрэхтээх быһыынан ааҕыллар.
“Айыы үөрэҕэ” диэн тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорон тарҕата сатыыр секталара сиэри тутуһуу, киһи буолуу, киһилии быһыыланыы диэн сахалыы таҥара, өй-санаа үөрэҕин көрдөбүлүгэр сөп түбэспэт, киһи өйө-санаата аһара барыытын тарҕатар уонна бу кэмҥэ улахан халыйыыны таһааран сэт үөскээһинигэр тириэртэ.
Айыы диэн тыл киһи оҥорор үчүгэй да, куһаҕан да быһыытын холбуу быһаарар, ол иһин икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ демократия үөрэҕин тутуһа сылдьары биллэрэр. Сахаларга “аньыы” диэн тыл суох. Тыл үөрэхтээхтэрэ “грех” диэн нуучча тылын үтүктэн бу “аньыы” диэн тылы булан саха дьонун барыларын албынныы сатыыллар. “Аньыы” диэн тылы туһанан православнай таҥара үөрэҕин курдук диктатураны үөскэтиэхтэрин баҕара саныыллара биллэн таҕыста.
“Нь” дорҕоон тылы сымнатарга, минньитэргэ анаан туттуллара элбэх. Манньа диэн тугу эрэ туһалааҕы биэрэн албынныы сатааһыҥҥа туттуллар кэһии ааттанар. Ньаамырҕааһын диэн саҥаны уларытан, минньитэн саҥаран атын киһини албыҥҥа киллэриигэ туттулларын иһин көрсүө, сэмэй, үлэһит сахалар сөбүлээбэттэр.
Кыра оҕо сорох тыллары кыайан саҥарбакка араастаан ньаамырҕаан саҥарара төрөппүт истэригэр ордук минньигэстик иһиллэриттэн оҕо албыныгар, ону-маны көрдөөн иһэрин толорууга киирэн биэрэрэ элбиирэ атаахтатыыга тириэрдэн кэбиһиэн сөп.
Саха дьоно бу албыҥҥа киирэн биэрэн сылдьаллара сэбиэскэй былаас кэмиттэн салайааччы, үөрэхтээх киһи этэрин истэ үөрэнэн хаалбыттарыгар саһан сылдьар. Сэбиэскэй былаас үөскэппит үгүс үөрэхтээхтэрэ салайааччылар диктатураларын диэки халыйан сыл-дьалларын билигин да уларыта иликтэр. Бэйэлэрэ тугу эппиттэрин “үчүгэй” диэн тупсаран атыттарга этэллэрэ улааппытын тэҥэ, нууччалар “грех” диэн куһаҕаны этэр тылларын үтүктэн сахаларга суох “аньыы” диэн тылы булан киллэрэн киһи куһаҕан саҥаны айыыны оҥорорун туспа арааран бэлиэтээри оҥостоллор.
Сахалар олус былыргы кэмнэртэн “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун быһаарар этиини олохторугар туһана сылдьаллар, ол иһин өйдөрө-санаалара демократия үөрэҕин тутуһан сайдан иһэрэ уларыйбат. Бу быһаарыы дакаастабылынан айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх туттуллара буолар.
Түүл дойдута, санаа дойдута сахалыы Анараа эбэтэр Ол дойду диэн ааттанар. Анараа эбэтэр Ол дойду диэн өй-санаа бэйэтэ эрэ этиттэн-сииниттэн арахсан туспа баран уларыйбат турукка киирэн сылдьар дойдута буолар. Сахалар тыыннаах уонна өлбүт дьон өйдөрө-санаалара уларыйалларынан уонна уларыйбат турукка киирэллэринэн тутулуктанан тус-туспа арахсан сылдьалларын быһааран Бу уонна Анараа дойдулары олохтоон туһаналлар:
1. Бу дойду диэн тыыннаах дьон сылдьар, олорор сирдэрэ ааттанар. Тыыннаах дьон өйдөрө-санаалара уларыйарыттан, эбиллэриттэн, араас саҥаны айыылары оҥорон иһэллэриттэн Бу дойду өйө-санаата сайдан, тупсан, эбиллэн иһэрэ салҕанан барар.
2. Ол эбэтэр Анараа дойду. Бу дойдуга өлбүттэр өйдөрө-санаалара уларыйбат турукка киирэн, айыы буолан өр кэмҥэ сылдьаллар.
Тыыннаах киһи өйө-санаата этиттэн-сииниттэн эньиэргийэ ыларынан чугас сылдьар уонна уларыйар, эбиллэр, көҕүрүүр кыаҕа хаһан баҕарар баар буолар, онтон өлбүт киһи өйө-санаата этин-сиинин быраҕарыттан уларыйбат турукка киирэр уонна ыраах барыан сөп.
Тыыннаах дьон айыыны оҥоро сылдьаллар, өйдөрө-санаалара уларыйар, онтон өлбүт дьон ханнык да быһыыны оҥорботтор, өйдөрө-санаалара уларыйбат, ол таһымынан хаалан хаалар. Өлбүт киһи өйө-санаата эдэрдэри үөрэтиигэ сөп түбэһэр буоллаҕына үрүҥ айыы, онтон куһаҕана билиннэҕинэ хара айыы диэн арааран ааттыыллар. Хара диэн ааттаан хараардыы умнуллан хааларын түргэтэтэн биэрэн үчүгэй быһыылар элбииллэригэр тириэрдэр аналынан туттуллар.
Сахалар өлбүт дьон санааларын туспа уратыларын былыргы кэмнэртэн арааран билэннэр Ол эбэтэр Анараа дойдуга олохтообуттар. Бу санаалартан тыыннаах дьон өйдөрө-санаалара уларыйан, тупсан биэрэр уратыларын быһааран сылдьар сирдэрин Бу дойду диэн ааттаабыттар. Тыыннаах дьон өйдөрө-санаалара уларыйан иһэр уратыларынан туспа арааран Бу дойдуга олохтообуттар.
Кэлин өй-санаа өссө сайдан иһиитин уонна үлэни оҥоруу тупсубутун, “Туох барыта үһүстээх” диэн этии олоххо киирбитин түмүгэр Бу дойдуну Орто дойду диэн тупсаран, тыыннаах дьон олороллорун быһааран ааттааһын олоххо киирэн туттуллар буолбут.
Тыыннаах уонна өлбүт дьон өйдөрө-санаалара уратыларын уонна тус-туспаларын билэн табатык туһана сылдьыы эрэйиллэр. (1,21).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.