Өй-санаа үөрэҕэ
Өй-санаа, таҥара үөрэҕэ омукка итэҕэли үөскэтэр уонна улахан туһаны оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ оҥорорун иһин омук үйэлэргэ сайдан уһун үйэни ситиһэригэр тириэрдэр. Сахалар оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһанар өс хоһооннорунан “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн буолар. Бу өс хоһооно оҕо төрөппүттэринээҕэр ордук тулуурдаах, дьулуурдаах, туохха барытыгар баһыйар буола улаатарын ситиһиигэ туһаны оҥорор. Оҕо өйүн-санаатын бөҕөргөтөн, тулуурун, туттунар күүһүн улаатыннаран омук сайдыыны ситиһэрин, үлэни кыайарын үөскэтэрин иһин туһана сылдьыы ирдэнэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр араас дьадаҥылар үөрэхтэммиттэрэ, бу өс хоһоонун туоратыы, суох оҥоро сатааһын диэки халыйбыттара, атын куһаҕаҥҥа тириэрдэр суолталаах “Саха ньоҕой, онтон оҕото өссө ньоҕой” диэн өс хоһоонун оҥорон, онон солбуйан туһаныыттан туо-рата сылдьыбыттара. Өһөс майгы аһара бардаҕына биирдэ ньоҕой буолууга тириэрдэрэ куһаҕан өрүтүн элбэтэн кэбиһэрин анаан бэлиэ-тээн сахалар майгылара куһаҕанын биллэрэ сатаабыттара.
Бу былаас дьадаҥылар былаастара этэ. Салайааччылар этиилэрин тутуһалларыттан, толороллоруттан диктатураҕа тиийэн хаалбыттара. Кыра, олохтоох омуктары суох оҥорон, нууччаларга холбоон симэлитэ сатаабыттарыгар бары үөрэхтээхтэрэ кыттыһан сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕин утара, туората сылдьыбыттара.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһар уонна санаа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэн тахсарын өйө-санаата сайдыбыт киһи таба туһанарын ирдиир:
А. Үчүгэй санаалар. Киһи үчүгэй санаалара элбэх буоллаҕына үчүгэй быһыылары оҥорор кыахтанар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Үчүгэй санаалардаах буол” диэн этэн үөрэтэр.
Б. Куһаҕан санаалар. Киһи араас сөбүлээбэтин, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэспэтин куһаҕан диэн ааттыыр. Үчүгэй кыайан буолбатаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйуу салҕанан иһэриттэн букатын суох буолан хаа-лара кыаллыбат. Куһаҕан санааны куруук саныы сырыттахха, аны үгэскэ кубулуйдаҕына, ол быһыыны оҥорууга тириэрдиэн сөп.
Ыра санаалар диэн киһи бэйэтин кыаҕынан сатаан толорбот, оҥорор быһыыга кыайан кубулуппат араас санаалара ааттаналлар. “Мечтать не вредно” диэн этиини туһанан нууччалар араас туһата суох, куһаҕан да санааларга ыллара сылдьыыны туораппаттар, тох-топпоттор. Россия дьоно бары араас куһаҕан санааларынан туолан сылдьалларыттан куһаҕан быһыылары оҥорооччулар элбииллэр. Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ сымыйа, аптаах остуоруйалары элбэхтик кэпсээннэр тугу барытын, баайы эмиэ онно-манна, атын сиргэ тиийэн булан ылар өйгө-санааҕа ийэ кутун иитэн кэбиһэллэр.
Киһи ыра санаатыгар оҕустара сылдьара сахалыы үөрэххэ сөп түбэспэт. “Санаатыгар аралдьыйар” диэн өс хоһооно ыра санаатыгар ылларар киһини биллэрэр. Бу санааларга ыллара сылдьыы киһи туһалааҕы, суолталааҕы оҥорорун аҕыйатан кэбиһэр. Сахалыы өй-санаа үөрэҕэ киһи бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн, бэйэтин кыаҕынан тэҥнээн, талан ылбыт үчүгэйин оҥосторун ирдиир.
Киһилии баҕа санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан, күүһүнэн оҥорор кыахтаах уонна олоххо киллэрэр санаата ааттанар. Саха киһитэ олоҕор ситиһэ сатыыр сыала бэйэтин кыаҕын иһинэн буоларыттан олору толордоҕуна дьолу билэрэ кыаллар.
Үгүс дьон өйдөрө-санаалара куһаҕан өттүгэр халыйан хааллаҕына сэт үөскээн ону көннөнөргө аналлаах хамсааһыны үөскэтэр. Дьон уһун үйэлээх үлэлэринэн сир саарын салгына итийиитин үөскэтэн кэбиһэн сэти үөскэппиттэрин түмүгэр халлаан сылыйыыта үөскээн айылҕаҕа уу эбиллэн эрэрэ биллэр буолла. Бу үөскээбит сэт дьон өйүн-санаатын туруга суох оҥорон онно-манна сэриилэһэ сатааччылар элбээтилэр. Мин быһаарарбынан бу сэриилэр саҥа омуктар үөскээн тахсан олорор сирдэрин былдьаһалларыттан үөскээн тахсаллар.
Үйэлэр усталарыгар эйэлээхтик бииргэ олорбут омуктар икки ардыларыгар саҥа омук үөскээн тахсан кырдьаҕастары ыган, үтүрүйэн барар. Саҥа омук үөскээн тахсар кэмин быһаардахха үйэтэ төһө уһун буоларын билии табыллар. Омук үйэтин уһунун эттэрин-сииннэрин туруга быһаарар. Үйэлэрин устатын тухары эттэрэ-сииннэрэ сыыйа уларыйан иһэриттэн дьонун өйдөрө-санаалара үстэ уларыйар.
Омук үйэтин уһуна ортотунан ылан быһаардахха 9 үйэҕэ тиийэр уонна улахан уратылардаах үс кэрдиис кэмнэргэ арахсар:
1. Саҥалыы үөскээһин кэмэ. Омук саҥалыы үөскээһинэ сахалар “Хааны тупсарыы” үөрэхтэрин туһанан 3 үйэ устата хас да омуктар бииргэ холбоһууларыттан ахсааннара эбиллэриттэн ситиһиллэр.
2. Сайдыыны ситиһэр кэмэ. Ахсааннара эбиллэрин ситиспит омук бэйэтин уратытын билинэр, сайдыыны ситиһэр кэмэ 3 үйэ курдук салҕанан баран үлэни сайыннарара, олоҕун тупсарара кыаллар.
3. Мөлтөөһүн кэмэ. Өссө 3 үйэ устата омукка мөлтөөһүн кэмэ тиийэн кэлэриттэн ахсааннара эбиллибэт буолара кэлэр уонна үлэни оҥоруу кыаттарбата үөскээн, тус-туспа барыы, үрэллии кэлэр.
Аан дойду олоҕо “Атааннаах-мөҕүөннээх” диэн этэн уһун үйэлээх сахалар омук олоҕор, өйүгэр-санаатыгар тиийэн кэлэр уларыйыылары уонна мөлтөөһүн кэмэ кэлиитин этэллэр. Олоҥхоҕо кэпсэнэр айыы уонна абааһы диэн арахсан охсуһуу, сэриилэһии сайдан иһэр уонна кырдьыбыт, мөлтөөбүт омуктар икки ардыларыгар сыһыан тосту уларыйыытын, сэриигэ тиийиитин биллэрэр.
Омуктар сайдыыны ситиһиилэрэ хардары-таары, тус-туспа кэмҥэ кэлэн иһэллэриттэн хайалара сайдыы ханнык кэрдиис кэмигэр киирэн сылдьалларын таба быһаарыы бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын би-лиигэ туһалыыр. Хас да үйэлэргэ эйэлээхтик бииргэ олорбут омуктар икки ардыларыгар саҥа омук үөскээн тахсара тус-туспа барыыны, арахсыыны саҕалыыра үгүстүк сэриигэ тириэрдэрэ билигин, сайдыылаах диэн ааттанар кэмҥэ даҕаны уларыйа илик.
Мөлтөөбүт омук тылын үөрэтиини хаалларан баран сайдыыны аҕалар омук тылын үөрэтэри тутуһуу сайдан иһиини ситиһэр туһугар оҥоруллар улахан туһалаах быһыы буолар. Сайдан иһэр омукка икки тылланыы салҕанан истэҕинэ табыллар. Бу кэм кэлбитин арааран билэн мөлтөөбүт омук тылын сайдыыны аҕалар тылынан уларытан, солбуйан биэрии кэмин аһарбакка эрэ оҥоруллан олоххо киирдэҕинэ өй-санаа сайдыыта атыттартан хаалан хаалыыта үөскээбэт.
Омук үйэтин уһунугар сайдыыны ситиһиитин таһымыттан тутулуктанан өй-санаа үөрэҕэ уларыйан биэрэр кэмнэрдээх:
1. Омук саҥалыы үөскүүр кэмигэр элбэх араас хайысханы тутуһааччылартан хомуллан өй-санаа, итэҕэл үөрэҕэ оннун булунар, олоххо саамай туһалаах хайысха ордон хаалан сайдыыны ситиһиини үөскэтэр. Өй-санаа үөрэҕин атын сыыһа, туһата суох хайысхаларын тутуһааччылар туораан, симэлийэн хаалан иһэллэр. Саҥа, уларыйбыт олоххо туһаны аҕалар таҥара үөрэҕэ үөскээн тарҕанан барыан сөп.
2. Омук сайдыыны ситиһэр кэмигэр ахсаана эбиллэр, итэҕэл, өй-санаа үөрэҕэ оннун булунан сайдар, күүһүрэр, киэҥник тарҕанар кыахтанар. Үгүс батыһааччылар, итэҕэйээччилэр бааллара олоххо туһаны аҕалар итэҕэли баһылыыллар. Сайдыыны ситиспит омук дьоно итэҕэллэрин, туһалаах өй-санаа үөрэҕин, барыһы аҕалар үлэлэрин атыттарга тарҕаталлар. Саҥа сэрии сэбин оҥостунан, сайыннаран киэҥ сирдэри баһылыахтарын, бас билиилэрин элбэтиэхтэрин сөп.
3. Мөлтөөһүн кэмигэр киирбит омук ахсаана аҕыйаан иһэрин тэҥэ, үлэни кыайбата үөскүүр, итэҕэлэ эмиэ мөлтүүр, араас хайдыһыылар тахсаннар өссө мөлтөтүөхтэрин сөп. Бу кэмҥэ киирбит омук дьоно бэйэлэрин “үчүгэй” курдук сананыылара улаатан, аһара баран кэрэ буолуу диэҥҥэ тиийдэҕинэ улуутумсуйара, улаатымсыйара улаатан атыттары аннынан саныыра, туората сатыыра киирэн хаалыан сөп. Кэрэ буолууга тиийиилэрэ уонна үчүгэйи, куһаҕаны табан сыаналаабаттара тарҕанан “үчүгэй” диэки аһара халыйаннар сэти үөскэтэн кэбиһиилэрэ кэрээннэриттэн тахсыыларыгар тириэрдиэн сөп.
Дьон өйө-санаата туруктаах буоларыгар, олох эйэлээхтик салгыы баран иһэригэр уонна оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ өй-санаа үөрэҕин туһата биллэн тахсар. Сахалар төрүт итэҕэлбитинэн таҥара үөрэҕэ буолар. Уһун үйэлэргэ бу итэҕэли атын омуктар эмиэ туһанан, салгыы сайыннаран бэйэлэрин итэҕэллэрин курдук ылынан, салайааччылар бас билиилэригэр киирэннэр диктатураларга кубулутан сылдьаллар. Ол иһин сахалыы таҥара үөрэҕэ диэн атыттартан туспа араарынан ааттаныы улахан уратыларын быһааран туһанарга табыллар.
Өй-санаа икки өрүттээх буолууну тутуспакка аҥар өттүгэр халыйан хааллаҕына уонна үчүгэйи, куһаҕаны буккуйуу тарҕаннаҕына сэт үөскээн тахсан улахан уларыйыыны киллэриэн сөп. (1,4).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.