Өй-санаа халыйыыта
Россия дьонун өйдөрө-санаалара улаханнык буккуллара былыргы олохторун үөрэҕин сэбиэскэй былаас суох оҥоруута уонна билигин арҕааҥҥы өй-санаа үөрэҕин сыыһалара сөп түбэспэттэриттэн ордук улаатан тахсар буолла. Бу сөп түбэспэт быһаарыылары булан дьон билиитигэр таһаарыы эйэлэһии үөскүүрүгэр тириэрдиэн сөп.
Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит сахалыы өй-санаа үөрэҕэр арҕааҥҥы үөрэхтэр бу кэмҥэ туттар быһаарыыларын тэҥнии тутан көрүү туох уратылаахтарын таба быһаарарга көмөлөһөр:
А. Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ Кут-сүр үөрэҕиттэн саҕаланан киһи өйүн-санаатын туругун быһаарар. Бу үөрэх киһи өйө-санаата үс кукка уонна сүргэ арахсаллар диэн үөрэтэр:
1. Буор кут. Киһи хас биирдии быччыҥа хайдах хамсыырыттан тутулуктанан үөскээн, элбэхтик хатыланнаҕына үөрүйэххэ кубулуйан иһэр өйө-санаата буор кут диэн ааттанар. Буор кут үөрүйэххэ тиийэ сайыннаҕына киһи быччыҥын санаатынан хамсатар кыахтанар.
2. Ийэ кут. Ийэ кут диэн оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ ийэтэ иҥэрэн биэрэр үгэстэриттэн хомуллан үөскүүр өйө-санаата буолар. Бу кут киһини хаһан баҕарар салайыыга кыттыһар. Ол иһин киһи олоҕун ийэ кута хайдах иитиллибититтэн тутулуктанан олорор.
3. Салгын кут. Үөрэҕи билииттэн киһиэхэ үгэстэри үөскэтэн биэрэн сайдыыны ситиһиннэрэр кута салгын кут диэн ааттанар. Сайдыыны, үөрэҕи түргэнник ылынарынан киһи араас саҥаны айыылары, урут суоҕу оҥорон олоҕун тупсаран иһэрин үөскэтэр.
Бу үс куттар бары сүр диэн санаа күүһүнэн холбуу тутуллан сылдьалларыттан киһи буолууну ситиһии уонна туох эмэ туһалааҕы оҥоруу киһиэхэ кыаллар. Салгын кут көтөн, баран хаалыыта киһини кыыл, сүөһү өйүгэр-санаатыгар түһэрэн кэбиһэрэ өй-санаа тутулуктара уустугун уонна кэмэ кэллэҕинэ эргийэн, атын өрүтүнэн солбуллан биэриэн сөбүн биллэрэр. Өй, салгын кут көтүүтэ киһи буолан бүтүүгэ, кыыл, сүөһү өйүн-санаатын таһымыгар түһүүгэ тириэрдэриттэн сэрэнэ, харыстана сырыттаҕына табыллар.
Киһи өйүн-санаатын, үс куттарын уратыларынан атын тыынар-тыыннаахтартан биллэр уратылаах. Киһиэхэ эрэ салгын кута сайдар, ол иһин киһи эрэ саҥаны айыыны оҥорон олоҕор тупсарыылары киллэрэн сайдыыны ситиһэн иһэр кыахтанар.
Б. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕо өйө-санаата сайдыытыгар ийэ кута ылар улахан оруолун таба туһанан кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй быһыыларынан иитэн, үчүгэй үгэстэнэрин ситиһиннэрэр. Кыра эрдэҕиттэн үчүгэй үгэстэргэ иитиллибит оҕо улааттаҕына киһи буо-лууну ситиһэрэ түргэтиирин таҥара үөрэҕэ туһанар.
В. Үчүгэйи оҥорууга тириэрдибит санаа сиэри үөскэтэр. Бу санааны тутуһан оҥоруллар быһыы үчүгэй буолан тахсара эрдэттэн, оҥоруох инниттэн быһаарыллар. Сиэр диэн үчүгэй санааттан оҥоруллар быһыы үчүгэй буолан тахсарын быһааран киһи сиэри тутуһа сылдьарын ирдииринэн сахалыы таҥара үөрэҕэ атын таҥара үөрэхтэриттэн улаханнык уратыланар. Сиэри тутуһа сылдьар киһи үчүгэй быһыылары оҥорор кыахтанарын туһанан сахалыы таҥара үөрэҕэ дьон үчүгэй быһыылары оҥороллорун элбэтэр.
Г. Оҕо улаатан өйө-санаата сайдан истэҕинэ оҥорор быһыылара тупсаннар киһи быһыытыгар сөп түбэстэхтэринэ киһи буолууну ситиһэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар. Киһи буолууну ситиһии киһи оҥорор быһыылара киһи быһыытын аһара барбаттарын үөскэтэр. Киһи быһыыта диэн таҥара үөрэҕэ тутуһар хааччаҕа оҥорор быһыы аһара барбакка киһи быһыылаах буоларыгар тириэрдэр.
Д. Сахалар өй-санаа үөрэҕин былыргыттан баһылааннар өй-санаа халыйыытын, аҥар өттүн диэки аһара баран хаалыытын үөскэппэттэр. Кинилэр өй-санаа икки өрүккэ арахсарын таба туһаналлар:
1. Тыыннаах киһи өйө-санаата.
2. Өлбүт киһи өйө-санаата.
Өй-санаа икки аҥы өрүккэ арахсыыта уларыйар уонна уларыйбат уратыларыттан тутулуктанар. Тыыннаах киһи өйө-санаата этиттэн-сииниттэн эньиэргийэ ылан иһэриттан эбиллэр, көҕүрүүр кыахтанар, ону тэҥэ, бэйэтин ханнык баҕарар санаатын сөбүлээбэ-тэҕинэ уларытар, атынынан солбуйар кыахтаах, онтон өллөҕүнэ этэ-сиинэ өлөрүттэн эньиэргийэ ылара суох буолан туспа барар уонна уларыйбат турукка киирэн айыы буолан сылдьар.
Бу өйдөр-санаалар туох уратылаахтарын үөрэтэн билэн сахалар сылдьар сирдэрин тус-туспа дойдуларга араараллар:
1. Тыыннаах киһи өйө-санаата сылдьар сирэ Бу дойду эбэтэр Орто дойду диэн ааттанар. Олус былыргы кэмҥэ Бу дойду диэн ааттыыллар этэ. Билигин Христос таҥара үөрэҕин сабыдыала киирэн Орто дойду диэн үлэни оҥоруу уратытын туһанан тупсаран ааттыыллар.
2. Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара сылдьар туспа дойдулара олус былыргы кэмнэргэ Ол эбэтэр Анараа дойду диэн ааттанар этэ. Билигин Христос таҥара үөрэҕин сабыдыалыттан икки аҥы арахсан Үөһээ уонна Аллараа дойдулар диэн ааттана, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа сирдэргэ мунньарга аналланан сылдьаллар.
Сахалар өй-санаа үөрэҕин олус былыргы кэмнэргэ үөрэтэн баһы-лаабыттарынан өй-санаа үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсан тус-туспа дойдуларга сылдьалларын ылымматтар. Сахалар Бу уонна Ол эбэтэр Анараа дойдуларыгар үчүгэй уонна куһаҕан, үрүҥ уонна хара өйдөр-санаалар бииргэ сылдьалларын “Үчүгэй уонна куһаҕан куус-туспутунан сылдьаллар” диэн өс хоһооно биллэрэр.
Киһи оҥорор быһыыта үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсара оҥор-бутун кэнниттэн эрэ быһаарыллан тахсарын айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ биллэрэр. Аан маҥнай ханнык эрэ саҥаны айыы оҥоруллар, ол кэнниттэн үчүгэйэ, үрүҥэ эбэтэр куһаҕана, харата элбэхтэр үөрэтэн билэн баран быһаардахтарына чуолкайданан тахсарынан туһалыыр эбэтэр быраҕыллар, хаалар.
Христос таҥара үөрэҕэ үөскүүр былыргы кэмигэр дьон үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаналларын үөскэтэр туһугар Үөһээ уонна Аллараа дойдулары айан олоххо киллэрбиттэр. Аллараа дойду диэн куһаҕаннар мунньуллар сирдэрин олохтоон, ол дойдунан дьону куттаан үчүгэй быһыылары элбэҕи оҥороллорун үөскэппиттэр.
Өйдөрү-санаалары тус-туспа дойдуларга олохтооһун, бу өйдөр-санаалар аны уларыйан, солбуйсан биэриилэрэ табыллыбатын, куһа-ҕан диэн ааттаммыт көнөн, тупсан үчүгэйгэ уларыйарын суох оҥорон кэбиһэри биллэрэр. “Үөһээттэн үргүөр үргүйбэтин, алларааттан ар-гыар аргыйбатын, Орто дойду олоҕо туруктаах буоллун” диэн өс хоһооно ону дакаастаан биһиэхэ тириэрдэр. Үчүгэй үөһээ диэки, онтон куһаҕан аллараа өттүгэр сылдьара син-биир уларыйбат.
Арҕааҥҥы дойдулар өй-санаа үөрэхтэрэ былыргы кэмнэртэн салайааччылар бас билиилэригэр киирэннэр итэҕэйэр дьону бас бэриннэрэ сатыыр өйдөрө-санаалара улаатан сылдьар. Аһара улахан таҥара дьиэлэрин тутуу, киэргэтии, көмүһүнэн кылбатыы кыра, үлэһит дьон санааларын хам баттыырга аналланар.
Өй-санаа үөрэҕин төһө эрэ кэминэн салайааччылар бас билиилэригэр ылан бэйэлэрин өйдөрүн-санааларын иҥэрэн атыттары баһылыырга, бас бэриннэрэргэ туһаналлар. Кэлин бу үөрэҕи бас билии салайааччылар диктатуралара үөскээһинигэр тириэрдибитэ киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин тус-туспа тылларынан ааттыыры олоххо киллэрбиттэриттэн биллэр.
Арҕааҥҥы өй-санаа үөрэхтэригэр Христос, Аллах уонна право-славнай таҥара үөрэхтэрэ киирсэллэр. Бу улахан үөрэхтэр уһун үйэ-лэргэ салайааччылар бас билиилэригэр киирэннэр улахан халы-йыылары үөскэппиттэрин булуталаан ылыахпытын сөп:
а. Арҕааҥҥы дойдулар өй-санаа үөрэхтэрэ киһи биир “душалаах” диэн үөрэтэрэ өй-санаа сайдыытын, уларыйан иһэр уратыларын кыайан толору быһаарбат итэҕэс өйдөбүл буолар. Ону тупсара сатаан православнай таҥара үөрэҕэ өссө “духтаах” диэн этэрэ киһи өйүн-санаатын сүрүн кытта холбуу буккуйан кэбиһэр.
б. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата Ырайга көтөр диэн этии таһы-быһа сымыйа. Ырай диэн дойду албын, була сатаан айыллыбыт дойду. Сахалар ыра санаа диэн албын, киһи бэйэтэ кыайан толорбот санаатын этэллэрин уонна ыра диэн тылы туһанан Ырай диэн ааттаах албын дойдуну айан оҥороннор дьадаҥы, олохторугар эрэйдэнэ сылдьар дьону өллөххүтүнэ онно тиийэн сынньаныаххыт диэн быһаччы албынныыллара араас уларытыылары оҥорботторугар тириэрдэр.
в. Аллараа дойду диэн эмиэ албын өйдөбүл. Сахалар Аат дойдута диэн кыайан олорбот буолбут сирдэрин ааттыылларын тупсаран Аад дойдута диэн ааты иҥэрбиттэр. Куһаҕан санаалаах өлбүт киһи өйө-санаата туспа баран, аллараа түһэн олус куһаҕан Аад дойдутугар тиийэр диэн, ол дойдунан куттаан, салыннаран үчүгэйи оҥороллорун элбэтээри айбыт сымыйа дойдулара буолар. Итэҕэйэр дьон үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаналларын уонна үчүгэйи элбэхтик оҥороллорун үөскэтээри таҥара үөрэҕин салайааччылара өйдөрүттэн булан айан олоххо киллэрэн сылдьар дойдулара буолар.
г. “Сначало было слово” диэн сымыйа этиини туһананнар киһи этэр тыла баһылыыр оруолун үөскэтэннэр салайааччылар тугу эппиттэрин толорууну бастатан кэбиһэннэр өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин бэйэлэрин диктатураларыгар кубулутан сылдьаллар.
Өй-санаа үөрэхтэрэ бу халыйыылартан босхолоннохторуна эрэ киһи өйө-санаата сайдыытын табатык быһааран дьоҥҥо туһаны оҥорор кыахтаныахтарын сөп. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Киһини санаата салайар” диэн этиини уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэн иһэр уратыларын тутуһарыттан итинник халыйыыга киирэн биэрбэт уонна диктатураны олохтуу сатаабат.
Арҕааҥҥы дойдулар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ уһун үйэлэргэ салайааччылар бас билиилэригэр киирэн хааланнар бэйэлэригэр туһалаах улахан халыйыылары үөскэтэн туһана сылдьаллар.
Алҕас, сыыһа баара билиннэҕинэ дьон олору оҥорбот буолуулара үөскээн тахсарыттан туоратыллан, хаалан барыыта саҕаланар. Олоххо кырдьык сымыйаны, албыны кыайыыта, баһыйыыта хайаан да тиийэн кэлэр. Ханна, ханнык алҕас, сыыһа баарын биллэхтэринэ олору туоратарга бары кыһаналлар уонна киһилии суолу тутуһаллар.
Дьон бэйэлэрин тустарыгар туһанаары ханнык баҕарар албыны үчүгэй, туһалаах курдук көрдөрө сылдьыахтарын сөп. “Коммунизм” албына дьадаҥы дьону 74 сыллар тухары бары-барыта босхо буолуо диэн албынныы сылдьыбыта. Араас элбэх улахан үөрэхтээхтэр ити албыҥҥа киирэн биэрэн сылдьыбыттара. Бу быһаарыы салайааччылар туһанар үөрэхтэрэ олоххо киллэрэ сатыыр бэйэлэрэ үөскэтэр албыннарын булан арыйыыга букатын да туһата суох буоларын биллэрэр.
Билигин сэбиэскэй былаас тобохторо; суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ уонна учуонайдар аны албын, сымыйа “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны айан оҥорон бэйэлэрэ итэҕэллэниэхтэрин баҕарар сахалары барыларын албынныы сатыы сылдьаллар. Үлэһит сахалар киһи оҥорор быһыыта бэйэтэ икки аҥы арахсан; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын билэллэриттэн, ити албыҥҥа киирэн биэрбэттэр. Ырыынак олоҕун кэмигэр дьон үлэни кыайа-хото үлэлииллэрэ эбиллэн сахалыы таҥара итэҕэлэ дьон билиилэригэр тахсан иһэр.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ диэн олох үөрэҕэ, үлэһиттэр, эр дьон үөрэхтэрэ буоларыттан билигин тус-туспа ааттанан Аан дойдуга барытыгар тарҕанна. Бу үөрэх киһи быһыылаах буолууну уонна үлэни сайыннарыыны дьоҥҥо тириэрдэрэ байыыны ситиһэ сатыыр баҕа санааларыгар сөп түбэһэриттэн киэҥник тарҕанан сылдьар.
Өй-санаа үөрэҕин салайааччылар бас биллэхтэринэ бэйэлэрин тустарыгар туһанаары араас албыннары киллэрэллэр. Бу албыннары арыйыы элбэх үлэттэн, билииттэн кыаллар уонна олох уопутун туһаныынан көнөр, тупсар кыахтанара кырдьык кыайарын үөскэтэр.
Өй-санаа, үрүҥ айыы буолуу итэҕэлин туһатынан киһи өйө-санаата сайдыытыгар, үлэни сайыннарыытыгар сөп түбэһэрэ буолар уонна сахалар уһун үйэни ситиһэллэригэр тириэрдэр. (1,100).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1.Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: Ситис, 2024. - 108 с.