Дьон өйө-санаата улахан кыыл өйүттэн-санаатыттан сайдан, үүнэн, тупсан тахсыбытын халбаҥнаабат туоһутунан таҥаралар элбэхтэрэ уонна олох сайдан истэҕинэ уларыйан, эбиллэн, тупсан киһи ааттанан испиттэрэ буолар. Олус былыргы таҥаралар булчут кыыллар, көтөрдөр эбиттэр. Дьон аҕыйах буолан тайҕа быыһыгар олорор, сылдьар эрдэхтэринэ бултаан аһыылларыгар, таҥналларыгар улахан булчут кыыллары, көтөрдөрү ордук санааннар, олор курдук эрэйэ суох бултаары, кыайаары-хотоору баҕа санаа оҥостон, таҥараларыгар кубулуппуттарынан уонна олору үтүктэн элбэх булду бултааннар олохторун тупсаран испиттэринэн дакаастанар.

Киһи бэйэтин билинэн, кыыллартан, сүөһүлэртэн арахсар кэмигэр өйү-санааны уонна сири-дойдуну икки аҥы эрэ араарара:

1. Бу дойду диэн тыыннаах дьон олорор сирдэрэ ааттанара.

2. Ол эбэтэр Анараа дойду диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара, араас абааһылар, иччилэр, үөрдэр сылдьар сирдэрин ааттыыллара.

Былыргы таҥараны итэҕэйээччилэр бу икки дойдулар баалларын уонна бииргэ тутулуктарын биллэрэн икки тарбахтарын холбуу тутан үҥэллэрэ, кэриэстэнэллэрэ. Бу дьону аныгы үс тарбахтарын холбуу тутан үҥээччилэр Европаттан, Христос үөрэҕин, билиитин баһылаан илдьэ кэлэн уруккулары баһыйан туораппыттара уонна үс дойдуну; Үөһээ, Орто, Аллараа дойдулары үөскэтэн олоххо киллэрбиттэрэ.

Олоххо сайдыы ситиһиллэн иһиитэ дьон үлэни-хамнаһы кыайыылара баҕа санаа эмиэ уларыйыытыгар, таҥаралара уларыйан, саҥалыы үөскүүрүгэр киһи курдук көрүҥнэниитигэр тириэрдибит:

- Аан бастакы киһи таҥаранан Үрүҥ Аар тойон таҥара буолар.

- Улахан киһи буолуу баҕа санаата оҕоҕо сайдыыта улахан киһи таҥара – Будда үөскүүрүгэр тириэрдибитэ.

- Үчүгэй киһи – Христос таҥара, дьон үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну тус-туспа арааран билэн, сахалар үс дойдуну үөскэппиттэрин туһанан олохторун тупсаран иһиилэриттэн үөскээбитэ.

Үчүгэй уонна куһаҕан икки аҥы барар хайысхалаахтарыттан икки ардыларыгар сөп түбэһии, үһүс өрүт баара арыллыбыта. Бу арыйыы үлэни нэмин билэн оҥорууттан тутулуктанан “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэппитэ. Бу уратыны арааран билэн Аан дойдуну үс дойдуга араарыыны сахалар аан бастаан туһаммыттара.

Өй-санаа сайдан иһиитэ үчүгэй быһыылары оҥоруу үчүгэй киһи буолар баҕа санаа баарыттан кыаллар кыахтааҕын арыйыыга тириэрдибитэ, ол иһин үчүгэй киһи – Христос таҥара үөрэҕэ үөскээбитэ. Дьон бары үчүгэй, киһилии быһыылары оҥороллоро элбээһиниттэн куһаҕан быһыылары оҥоруулар аҕыйыыллара ситиһиллибитэ.

Оҕо улаатан иһэн сайдыы ити суолларын барытын бэйэтин өйүгэр-санаатыгар ситистэҕинэ, өйүн-санаатын дьарыктаан истэҕинэ эрэ ту-руктаахтык сайдара табыллар. Дьон бары былыр-былыргыттан өйү-санааны сайыннарар оонньуулары айаннар дьарыктанар эбиттэр. Олус былыргы оонньуулар билиҥҥи оонньуулардааҕар арыыйда судургулара, боростуойдара, кылгастара өй-санаа кыраттан улахаҥҥа, борос-туойтан уустукка сайдан, эбиллэн иһиитигэр сөп түбэһэр.

Өйү-санааны дьарыктыыр оонньуулар өй-санаа сайдан иһиитин кытта тэҥҥэ сайдан, өссө уустугуран биэрэн иһэллэр.

Сахалар былыр-былыргыттан дуобат оонньуутун билэллэр. Уон тохсус үйэҕэ төрөөбүт эбэбит Лөкүө сахалыы дуобаты куруук оонньуура уонна сиэннэрин барыларын ол оонньууга үөрэппитэ.

Саха дуобата 64 харахтаах маҕан уонна хара ойуулаах саахымат тэллэххэ оонньоноро уонна иккилии эрээт эрэ дуобаттардаах этэ. Биһиги эбэлэрбит, эһэлэрбит бу дуобаты оонньоон өйдөрүн-санааларын сайыннарбыттара уонна биһигини бастаан онно үөрэппиттэрэ.

Дуобат оонньуута олус былыргы кэмнэргэ үөскээбитин оонньуур фигуралара аҕыйахтара уонна көрүҥнэрэ икки эрэ араастаахтара быһаарар. Бу былыргы оонньууга “ньыкыы” диэн көннөрү сатыы сэрииһит, онтон “даамка” диэн аттаах сэрииһит ааттанар эбиттэр. Ньыкыы биирдии эрэ хараҕынан хаамар, онтон даамка элбэх хараҕы биирдэ үрдүнэн көтөр кыахтаах. Бу оонньууну арай олус уһун үйэлээх сахалар былыргы кэмнэргэ айан оҥорбуттара биллэр.

Дуобат былыр-былыргыттан биһиги сахалар айан оҥорбут оонньуубут буолара ити быһаарыынан дакаастанара сөп. Сахалар дуобат оонньуутун өйдөрүн-санааларын сайыннарыыга былыр-былыргыттан, булчуттар баһылыыр кэмнэриттэн ыла туһаналлар эбит. Бу оонньуу быраабылаларыттан салгыы сайдан билиҥҥи нуучча дуобатын быраабылалара үөскээбиттэр. Нуучча дуобата сахалар дуобаттарын салгыы сайдыыта, өй-санаа эбиллэн, күүһүрэн биэриитигэр сөп түбэһиннэрэн сайыннаран, эбэн биэриини туһаныы буолар. Сахалар икки эрээттээх дуобаттарыгар өссө биирдии эрээт дуобат ахсаанын эбэн биэрии оонньууну ордук уустугурдан, толкуйдууру ыаратыннаран, араас ва-рианнарын элбээтиннэрэн биэрэрин таба туһаммыттар.

Билигин 64 харахтаах дуоскаҕа үстүү эрээт дуобаттардаах оонньуутааҕар өссө уустук 100 харахтаах дуоскаҕа түөртүү эрээт дуобаттардаах оонньуу атын омуктара тарҕаммыта. Бу оонньуу өссө уустук, олус элбэх варианнардаах буолан саахымат оонньуутуттан эрэ итэҕэс диэн ааҕыллар. 100 харахтаах дуобат нуучча дуобата салгыы сайдыытыттан, ньыкыылары эбэн уустугурдан биэрииттэн үөскээбит.

Саха дуобатын хаамыытын бары быраабылалара нуучча дуобатыгар уларыйбакка эрэ көспүттэр. Дуобаттыы ойуу диэн туох эмэ мэһэйи үрдүнэн ойон кэбиһии сахалыы ааттанар.

Ити курдук дуобат оонньуутун салгыы сайдан иһиитин толору ырытар кыах баар буолла. Аан маҥнайгы дуобат оонньуута дуобаттар икки эрээттээх эрдэхтэринэ саҕаламмыта уонна сахалар аан бастаан оонньууну саҕалаабыттара ханнык да хос быһаарыыта суох өйдөнөр. Өй-санаа сайдан, күүһүрэн, уустугуран иһиитэ дуобат оонньуута сайдан иһиититтэн быһаарыллан биллэр.

Дуобат оонньонор дуоската саахымат ойуулаах диэн ааттанар. Саахымат ойуу сахалар биир биллэр былыргы ойуулара. Бу ойуу хаһан үөскээбитэ биллибэт, үрүҥ уонна хара дьүһүннэр бэйэ-бэйэлэрин кытта алтыһыыларыттан үөскээбит. Маҕан уонна хара дьүһүннээх сылгы тириититтэн аттаран тигиллибит саахымат ойуулаах тэллэхтэр сахаларга олус былыргы кэмнэртэн бааллар. Былыргы дуобат оонньуутун кыра тэллэххэ оонньууллара эбитэ итинник быһаарыллар.

Билигин Россия үрдүнэн дуобат оонньуутун сахалар баһылаан салайан барыылара былыргы кэмнэртэн дуобатынан дьарыктанан өйдөрүн-санааларын сайыннарбыттарын, оонньуулларын саҕалаабыттарын дьоҥҥо барыларыгар өйдөттө.

Сэрии сэбэ уустугуран, араас тус-туспа көрүҥнэрэ элбээбиттэригэр, бары бэйэ-бэйэлэрин кытта бииргэ түмсэн кыайыыны ситиһэллэрин билгэлээн үөрэтиигэ анаан үөскээбит оонньуунан саахымат оонньуута буолар. Манна сатыы пешкалары тэҥэ, аттаах сэрии, бойобуой слоннар, артиллерия бары холбоһон, көмөлөөн сэриилэһэн хотоллоро уустуктук оонньоон ситиһиллэр. Бу быһаарыы сахалар дуобат оонньуутун Индийэҕэ илдьэн сайыннаран, өссө тупсарбыттарыттан саахымат оонньуута үөскээн тахсыбытын дакаастабыла буолар.

Дьон өйө-санаата сайдыыта, ааҕар-суоттуур дьоҕура эмиэ ханнык эрэ кыйыалааҕа билигин быһаарыллан билиннэ. Аныгы дуобат, саахымат оонньууларын компьютер суоттааһына баһылаан, билэн-көрөн, аны аан дойду чемпионун аатын улахан кыахтаах компьютер ылара ханнык да саарбаҕа суох буолла. Күүстээх саахыматчыттар уустук балаһыанньаны компьютерга суоттаталлара ону биллэрэр.

Саха дуобата диэн оонньуу хаһан үөскээбитэ отой биллибэт былыргы кэм буолар, үрүҥү, хараны арааран туһаныыны үөскэппит Күн таҥара үөрэҕэ үөскээбитин кэнниттэн буолуон сөп. (1,103).

Туһаныллыбыт литература.

1.Каженкин И.И. Өй-санаа сайдан иһиитэ. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.