Өй-санаа аһара барыыта табыллыбат
Өй-санаа киһи оҥорор быһыытын аһара барыыта ханнык эрэ саҥаны айыыны оҥорууга тириэрдэр. Саҥаны айыы диэн ким да билбэт буолан өссө оҥорон көрө илик ураты быһыыта ааттанар. Бу оҥоруллубут саҥаны айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана сонно быһаарылла охсубат уратылааҕыттан, эбиискэ быһаарыыны эрэйэриттэн өй-санаа үөрэхтэригэр улахан уустуктары оҥорор.
Киһи бэйэтэ оҥорбут быһыытын “үчүгэй” дии саныыра элбэҕиттэн, бу оҥоруллубут быһыы хайдаҕын; үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу кыайан таба арааран быһаарбат, ол иһин атыттар бу саҥаны айыыны үөрэтэн, билэн эрэ баран үчүгэйин, куһаҕанын быһаардахтарына табыллан кырдьыга арыллар уонна таба сыаналанар кыахтанар.
Улуу Өктөөп өрө туруутугар дьадаҥылар, үлэһиттэр салайар былааһы ылбыттарын куһаҕана сайдыы, тупсуу киирэриттэн хаалыыга тириэрдэн кэбиһэрэ 74 сыллар кэннилэриттэн арыллан, биллэн тахсан, бу былаас эстибитэ, ырыынак үөрэҕин тутуһууга уларыйбыта.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ өй-санаа аһара барарын сиэри тутуһуннаран хааччахтаан киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэр. Өй-санаа аһара барара хааччахтаннаҕына эрэ киһилии быһыылары оҥороро табыллар. Киһи өйө-санаата аһара бардаҕына кыыллыы быһыылары оҥорууга тиийэн хаалыан сөбүттэн сэрэнии эрэйиллэр.
Киһи өйө-санаата, салгын кута сайдарынан айыыны, саҥаны, уратыны оҥордоҕуна эрэ табыллар. Саҥаны айыыны оҥоруу өй-санаа аһара барыытын үөскэтэриттэн олус сэрэхтээх быһыы буолар. Өй-санаа сайдан иһэр уратыларын билэр сахалар олоххо туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥорууга улахан уопуттаах, кырдьаҕас киһи “Кэс тылы” этиитин туһаналлар. Кэс тылы истэн туһаннахха эрэ саҥаны айыы сыыһа-халты буолара аҕыйаан табыллара ситиһиллэр.
Элбэх саҥаны айыыны оҥоруулартан биир эмэ эрэ туһаны аҕалан, барыһы киллэрэн дьоҥҥо туһалыыр. Туһалаах саҥаны айыыны оҥорон учуонай буолбут, араас патеннары, сертификаттары ылбыт дьон отой аҕыйахтар, онтон атыттар, элбэхтэр оҥоро сатыыр саҥаны айыылара табыллыбаккалар, сатаммаккалар быстах быһыыны уонна куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэр. Айыыны, саҥаны айыыны киһи эрэ оҥорор кыахтаах. Бу кыаҕа ай диэн тылга иҥэн сылдьар. Ай диэн саха төрүт тыла. Бу тыл киһи салгын кута сайдарын быһаарар ураты суолталаах. Атын кыылларга, көтөрдөргө салгын куттара кыайан сайдыбат. Өйдөрө-санаалара сайдыыны ситиһэрэ дьонтон ула-ханнык хаалан иһэрин сахалар билэллэр.
Ай диэн тыл киһи санаатын быһаарар. (1,23). Үчүгэйэ уонна куһаҕана кыайан араарыллан биллибэт уратылаах. Арай сахалар таҥараларын үөрэҕэ санаа элбэхтэ хатыланан баҕа санааны үөскэтэн баран өссө үгүстүк хатыланнаҕына үгэскэ уларыйан киһини хамсатар кыахтанарын билэн тутуһарыттан “Куһаҕаны санаама” диэн үөрэтэр. Куһаҕан санааны элбэхтик санаан үгэскэ кубулутан кэбистэххэ, киһи бэйэтэ ол куһаҕан санаатын оҥорон кэбиһэрэ тиийэн кэлэн ордук улахан куһаҕаны үөскэтиэн сөбүттэн сахалыы таҥара үөрэҕэ киһини сэрэтэр, харыстыыр аналынан туттуллар.
Саныыр санаа туохтан да иҥнибэт, тугунан да тутуллубат, туохтан да хааттарбат. Санаа атын мээрэйдээх сиргэ, Анараа дойдуга сылдьара быһаарыллар. Сахалар ону үөрэтэн билэн санааны атын, Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьар диэн ааттыыллар.
Илэ диэн сахалар Орто дойдуга тыыннаах буолан, эттээх-сииннээх сылдьары этэллэр. Киһи саныыр санаатын оҥорон таһааран туох эмэ быһыыга кубулуттаҕына, санаа илэҕэ кубулуйар, ол аата оҥоруллубут быһыыны атыттар көрөр, билэр кыахтаналлар.
Оҥоруллубут быһыы хайдаҕын; үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу атыттар билэн, көрөн баран сыаналыыллара эрэ табыллар. Киһи бэйэтэ оҥорбут быһыытын “үчүгэй” диэн сыаналыыра хаһан баҕарар элбээн хаалар. Бу оҥоруллубут быһыы хайдаҕын; үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу атыттар, элбэхтэр үөрэтэн билэн бараннар сыана биэрдэхтэринэ таба буолан тахсар кыахтанар.
Санааны элбэхтик ырытан, сыаналаан, тэҥнээн көрүүгэ айар диэн тыл туттуллар. Санаа оҥорор быһыыга өссө кубулуйа илигинэ элбэхтик, ырытыы, хайдаҕын; үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу быһаара сатааһын айар диэн тылынан этиллэрэ туһаны оҥорор.
Ай уонна ар диэн тыллартан холбонон айар диэн тыл үөскээбит. Ар диэн ырдьыгыныыры, бэйэҕэ чугаһаппаты, тэйитэри биллэрэр тыл. Бу тыл киһи ураты, саҥаны айар санаатын атыттартан харыстыырын, кистиирин биллэрэрэ ордук суолталаах. Саха көрсүө, сэмэй, үлэһит киһитэ ону оҥоруом, маны тутуом диэн кэпсэнэ сылдьыбата кэтэх санаатын биллэрбэккэ сылдьарынан быһаарыллар.
Суруйааччы ону-маны, буолары-буолбаты кумааҕыга суруйбута саҥаны айыы буолбатах, саҥаны айыыга бэлэмнэнии, сыыһатын-халтытын көннөрө эрэ сатааһын буолар, ол иһин айар диэн тылынан этиллэрэ табыллар. Сахаларга суруйааччы үлэтин биллэрэр айымньы диэн аналлаах тыл баар. Ай уонна ымньаа диэн тыллартан холбонон үөскээбит айымньы диэн тыл, бу суруйар үлэҕэ кыра, ымньанар эрэ кээмэйдээх саҥаны айа сатааһын баарын биллэрэ сылдьар.
Ону-маны айар санаабытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына, ким да билбэт, ол иһин оҥорбот быһыыта буолан хааллаҕына айыы диэн саҥаны айыыны биллэрэр тыл үөскүүр. Ай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиитэ, бу оҥорбут ураты, атыттар өссө билбэт быһыылара куһаҕан буолан тахсара элбэҕин биллэрэр.
Саҥаны айыы элбэх үлэттэн, үгүстүк хос-хос саныы сылдьартан оҥоруллан тахсар, ол иһин үгэһи үөскэтэр, умнуллубат өйдөбүлгэ кубулуйар. Киһи айыыны, уратыны оҥорбутун хаһан да умнубат. Айыы диэн өй-санаа үрэллэн, ыһыллан хаалбакка өр кэмҥэ сылдьара айыы буолуу диэн өлбүттэр уларыйбат турукка тиийбит, үгэстэринэн тус-туспа арахсыбыт өйдөрүн-санааларын үөскэппит.
Айыы диэн киһи билбэт буолан оҥорбот ураты быһыытын оҥоруу ааттанар. Онтон киһи билэр, оҥорор быһыылара барылара киһи быһыыта диэн ааттаналлар уонна бары оҥоро, туһана сылдьаллар. Саха дьоно киһи быһыылаахтык олохторун олороллор уонна оҕолорун киһилии быһыыланарга, көрсүө, сэмэй буоларга үөрэтэллэр.
Элбэх саҥаны айыыны оҥоро сатааһынтан үгүс куһаҕан быһыылар үөскүүллэр. Саҥаны айыыны оҥоро сатааһын табыллыбата, сатаммата ордук элбээн хаалар. Табыллыбатах, сатамматах саҥаны айыылар куһаҕаны элбэтэллэриттэн харыстанан сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи туһаналлар.
Айыыны оҥоруу диэн олохсуйбут үгэстэртэн туорааһын, бэрээ-дэги, быраабылалары тутуспат буолуу, сиэри таһынан барыы ааттанар. Суоппар суол быраабылатын тутуспакка айаннааһына сиэри тутуспат буолуу, айыыны оҥоруу буолар. Эдэрдэр саҥаны айыыны оҥоро сатыыллара элбээһинэ массыына абаарыйаларын үксэтэр.
Элбэх олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥорууттан омукка сайдыы кэлэр. Бары ыксаабыт, тиэтэйбит санаабытыгар элбэх саҥаны айыыны оҥоро охсон сайдыыны урутаан ситиһиэхпитин баҕарарбыт сыыһа-халты туттунууну үксэтэн куһаҕаны элбэтэн кэбиһэр. Бу баҕа санаа төһө да үчүгэйин иһин биир эмэ саҥаны айыы табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны аҕаларынан ситиһиллиитэ улахан уустуктардааҕа быһаарыллар.
Биир эмэ киһи оҥорбут саҥаны айыыта табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны оҥорор. Дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу олус уустук, элбэх үлэттэн, эрэйтэн ситиһиллэр дьыала буолар. Учуонайдар, араас патены, сертификаттары ылбыттар отой аҕыйахтар.
Дьон бары туһалаах саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрэллэрэ кыаллыбат дьыала. Үгүстэр оҥорор саҥаны айыылара табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэр.
Сорохтар анаан-минээн куһаҕан буоллун диэн саҥаны айан оҥо-роллоро тохтообот. Ол иһин куһаҕаны оҥорор дьон суох буола иликтэр. Сайдыыны ситиспит ааттаах дьон олус улахан атомнай, термоядернай буомбалары оҥостон бараннар, билигин кэлэн олор эстэн хааллахтарына, бу буомбалар үөскэтэр куһаҕан дьайыыларыттан бэйэлэрэ ханна саһан быыһаналларын кыайан быһаарына иликтэр, араас дириҥ бункердары хаһынан баран онно киириэхтэрин баҕараллар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥо-рума” диэн этэн үөрэтиини тутуһар. (2,24-28). Оҕо билбэтигэр тэптэрэн ханнык эрэ саҥаны айыыны оҥороору куһаҕаны оҥорон кэби-һэриттэн таҥара үөрэҕэ оҕону харыстыыр, көмүскүүр аналлаах.
Айыы диэн тыл куһаҕан өйдөбүлэ элбэҕин, өйү-санааны аһара ыытан киһини куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөбүн былыргы сахалар арааран билэн, бу тылы үөскэтэллэригэр анаан-минээн “ыы” диэн ытааһын дорҕоонунан бэлиэтээн биэрбиттэр. (3,41).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
3. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.