Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсуулара
Сахаларга өй-санаа үөрэҕэ сайдыбыта быданнаабытын “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно баара биллэрэр. Бу быһаарыы өй-санаа саамай уустуга ханна баарын чуолкайдык быһаарар уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугуттан тирэх ылан үөскээбит. Бу кэмҥэ “үчүгэй” диэн ааттаммыт, өрө тутуллубут сотору кэминэн куһаҕаҥҥа кубулуйан хааларын арааран билии, олоххо туһанар буолуу, бу өс хоһооно үөскээн олоххо киирэригэр тириэрдибит.
Бу өс хоһооно чахчы табата сэбиэскэй былаас эстиитинэн дакаастанар. Сэбиэскэй былааска дьадаҥылар “үчүгэй” диэн ааттанар, хай-ҕанар этилэр, онтон баайдары абааһы көрөллөрө, куһаҕаннарынан ааҕаллара. Бары улахан салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэн тутталлара, арбаналлара. Бу былаас эстибитин кэнниттэн улахан уларыйыы буолан ырыынак олоҕо кэлбитэ. Аны баайдар “үчүгэй” диэн ааттаммыттара, онтон маанылана сылдьыбыт дьадаҥылар төһө да сөбүлээбэтэллэр куһаҕаннарыгар төттөрү түспүттэрэ.
Байыы элбэх үлэттэн кэлэринэн уонна дьон бары байыахтарын, олохторун тупсарыахтарын баҕаралларыттан ырыынак кэмигэр үлэ сайдара ситиһиллэр. Үлэни үчүгэй диэн ааттаатахха оҕолор үлэни сөбүлүүр буола улааталларыттан тупсар, сайдар кыахтанар.
Сэбиэскэй былаас эстиитэ куһаҕаннар диэн ааттана сылдьыбыт баайдар үчүгэй диэҥҥэ кубулуйаннар дьон үчүгэй уонна куһаҕан диэн араараллара солбуйсан, уларыйан биэрэр кэмнээхтэрэ чуолкайдык дакаастанан, сахалар былыргы өстөрүн хоһоонноро табалара биллэн ордук сыаналанар буоллулар. Бу өс хоһооно тыл үөрэхтээхтэрэ “аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан албынныы, сымыйалыы сатыыллара сотору кэминэн таах хааларын арыйан дьоҥҥо тириэрдэр.
Куһаҕан диэн ааттаммыт үчүгэйгэ уларыйан, тупсан биэрэрэ хаһан баҕарар баарын “аньыы” диэн түһэрэн ааты иҥэрии суох оҥороро өй-санаа эргийэн биэрэрэ тиийэн кэлэригэр сөп түбэспэт. Бу кэмҥэ куһаҕаны “аньыы” диэн ааттаан кэбистэххэ, оннук дьаралыгы иҥэрдэххэ аны көнөн, тупсан үчүгэй буолара суох буолан хаалан өй-санаа сайдыыта атахтанан, тохтоон, “застой” кэлэрин үөскэтэр.
Өй-санаа хамнааһына хаһан да тохтоон, туормастанан хаалбата, үчүгэйэ уонна куһаҕана солбуйсан биэрэн хамнааһыны үөскэтэн ис-тэхтэринэ табыллар. Айылҕа уларыйан биэрэр кэмнэрэ киһиэхэ үчүгэйдик эбэтэр куһаҕаннык дьайалларыттан уларыйыы, сайдыы кэлэрин үөскэтэллэр. Сырдык, сылаас күн үчүгэйи, сынньаныыны аҕалар буоллаҕына, хараҥа, тымныы түүн ыараханы, эрэйдээҕи, куһаҕаны биллэрэн өй-санаа хамнааһынын үөскэтэн иһэллэр.
Сылаас, сырдык сайын кэнниттэн тиийэн кэлэр кырыалаах кыһын киһиэхэ ыараханы, эрэйи, куһаҕаны үөскэтэн элбэхтик тулуйарга, үлэлииргэ тириэрдэрэ өй-санаа бөҕөргөөһүнүн үөскэтэр.
Айылҕа бу уларыйан, солбуйсан биэрэрин таба сыаналаан сахалар “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһоонун үөс-кэтэн туһана сылдьаллар. Бу өс хоһооно киһи өйө-санаата уларыйан иһэрин айылҕа тутулугунан быһаарарынан улахан суолталаах.
“Уол оҕото биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар” диэн өс хоһооно куһаҕан кэмнэр кэннилэриттэн кэлэр үчүгэйи, тупсууну биллэрэр. Куһаҕан кэмнэр кэлэн аастахтарына тиийэн кэлэр үчүгэй ордук улаханнык сыаналанар, бу кэмҥэ кыра да үчүгэй улахан курдук ааҕылларын тэҥэ, суолтата, киһиэхэ дьайыыны оҥороро өссө улаатар. Киһи өйө-санаата сайдан, тупсан иһэринэн куһаҕаннары тупсаран, үчүгэйгэ кубулутан биэрэн, үчүгэйи элбэтэрэ эрэйиллэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥы буолуу “үчүгэй” диэн ааҕыл-лар этэ, бары салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэҥ тутталлара, арбаналлара. Ону тэҥэ, үөрэх “үчүгэй” диэн өйдөбүлү өрө тутаннар үөрэхтээх буолуу эрэ “үчүгэйин”, туһаны аҕаларын курдук өйдөбүлү тарҕаппыттара. Дьадаҥы да дьон үөрэҕи ситиһэр, кумааҕыга суруйар кыахтара улаханыттан үөрэхтээһиҥҥэ ситиһиилэри оҥорбуттара.
Үөрэҕи “үчүгэй” диэн этии, аһара хайҕааһын үлэни куһаҕаҥҥа түһэрбитэ. Үлэни кыайбат оҕону “Хотон үлэһитэ буолуоҥ” диэн хому-руйар этии үөскээн элбэхтик туттуллубута. Бары араас үөрэхтэри эккирэтэ сатыыллара олоххо киирбитэ, солумсахтарын улаатыннар-быта, ону таһынан тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн солумсах буолууну үөскэтэр тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйан кис-тээн кэбиһэннэр өссө улаатарыгар тириэрдибиттэрэ, ол түмүгэр тыа сирин үлэлэрин дьон быраҕан барыылара саҕаламмыта.
Перестройка хамсааһынын кэнниттэн сэбиэскэй былаас уларыйан ырыынак олоҕо кэлбитэ. Аны баайдар “үчүгэй” аатырбыттара, дьон бары байа-тайа охсор санаалара элбээбититтэн үлэлии сатааннар үлэ оҥорон таһаарыыта тупсар, сайдар кыаҕа улааппыта.
Байыыны сокуон быһыытынан ситиһии үлэни сайыннардахха, саҥа, барыһы киллэрэр үлэни буллахха эрэ ситиһиллэр кыахтааҕыттан үлэһиттэр ордук сыаналанар кэмнэрэ билигин кэлэн турар.
Үчүгэй уонна куһаҕан кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэллэриттэн куһаҕаҥҥа анал аат биэрэн иҥэрии, дьаралык оҥорон биэрии өй-санаа кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэр уратытыгар сөп түбэспэт. Куһаҕан быһыыга “грех”, “аньыы” диэн ааты биэрэн иҥэрдэххэ, бу быһыы аны сайдан, тупсан, үчүгэйгэ уларыйара суох буолан хаалара куһаҕаны, хаалыыны аҕалар. Бу быһаарыы тыл үөрэхтээхтэрэ булан киллэрэ сатыыр “аньыы” диэн сахаларга суох тыллара сымыйатын, дьону албынныырын чуолкай дакаастабыла буолар.
Айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэр кэмнэригэр сахалар улаханнык буккуллубаттарын үөскэтэр аналлаах. Оҥоруллубут айыы үчүгэй да, куһаҕан да буолан таҕыстаҕына саҥаны, урукку кэмҥэ суоҕу айыы, син-биир ураты өй-санаа буолара уларыйбата ситиһиллэр.
Олоххо уларыйыылар, солбуйсан биэриилэр кэмэ кэллэҕинэ киирэн иһэллэригэр киһи өйө-санаата эрдэттэн бэлэмнээх буоларын айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ үөскэтэр. (1,89).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.