Үчүгэй аһара барыыта
Дьон олохторо тупсан, үчүгэй элбээн иһиэн баҕараллар, тугу “үчүгэй” диэн быһаарбыттарын оҥоро сатыыллар. Айылҕаҕа “Туох барыта икки өрүттээх” буолуута үөскээн тахсан иһэриттэн аҥар өрүтүн диэн халыйан барыы хаһан да табыллыбат. Үчүгэй, сымнаҕас олох аһара барыыта киһи этин-сиинин уонна өйүн-санаатын холбуу мөлтөтөрө үйэтэ кылгыырыгар тириэрдэр. Ону бэлиэтээн “От хорошей жизни люди тупеют” диэн өс хоһооно оҥорон туһаналлар.
Олох сайдан, тупсан истэҕинэ үчүгэй эбиллэн биэрэриттэн үчүгэйтэн үчүгэй үөскээн кэлэн иһэр. Дьон үгүстэрэ үчүгэйтэн үчүгэй кэнниттэн кэрэ буолуу кэлиэҕэ диэн кэтэһиигэ тиийэн хаалыылара аһара барыыны үөскэтэр. Сахалар үөрэхтэринэн үчүгэйтэн үчүгэй кэнниттэн өссө үчүгэйи быһаарыыга кэрэ диэн тыл кэлэр, туттулла сылдьар. Бу кэрэни, ол аата тас көстүү тупсуутун дьоҥҥо артыыстар элбээтэхтэринэ эбэтэр үгүстэр артыыстыы сылдьаллара үксээтэҕинэ аҕалаллар. Кинилэр тупсарына, оҥосто, үчүгэйтэн өссө үчүгэй буолан көстө сатыыллара улаатан кэрэ буолууну үөскэтэн кэбиһэллэр.
Кэрэ буолуу кэлбитин бэлиэтинэн дьон бэйэлэрин кэрэлэрин көрдөрө сылдьаллара элбээн үлэни үлэлииллэрин быраҕаллара үөскээн тахсар. Кэрэ киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьарыгар тиийэр. Саха тылыгар кэрэ диэн тыл кэнниттэн кэрэх диэн тыл кэлэн уларыйбат турукка тиийбити биллэрэр. Кэрэх оҥоруу диэн үйэлэр усталарыгар турар аналлаах бэлиэни оҥорон көрө сылдьарга анаан туруоруу ааттанар. Аныгы үйэҕэ кэрэх буолуу бэлиэтинэн араас пааматынньыктары туруорууну ааҕыахха сөп.
Омук сайдан иһэр кэмигэр араас кыайыылары ситиһиитэ бэйэтин “үчүгэй” курдук сананыытын үөскэтэн, улаатыннаран кэбиһэр. Омук саҥалыы үөскээһинэ, сайдыыны ситиһиитэ, онтон мөлтөөһүнэ тиийэн кэлэрэ киһи сайдан иһэригэр маарынныыр эрээри, дьон элбэхтэриттэн уһун кэми ылар. Ол курдук, омук диэн элбэх киһи, аймахтар бииргэ холбоспуттара буоларынан өйдөрө-санаалара сайдыыта, уларыйыыта биир киһи улаатан сайдыытыгар сөп түбэһэллэр эрээри, өй-санаа сайдыыта, уларыйыыта киһиттэн киһиэхэ бэриллэн элбэхтэргэ тиийиитэ бытаарарыттан биллэр уһун кэми ылаллар.
Бэйэтин “үчүгэйин” билиммит киһи атыттары аннынан саныырынан, сэнииринэн, аанньа ахтыбатынан улахан курдук, уратытык туттунарынан туората сатыылларыгар тиийэн хаалыан сөп. “Сэнээбиккиттэн сэттэҕин ылыаҥ” диэн өс хоһооно сэнээһин киһи аһара барыылары оҥорон сыыһа-халты туттунарын үөскэтэрин биллэрэр.
“Киһини киһи баһыйар” диэн сахалар этэллэр. Бу этии киһи киһиэхэ кыайан тэҥнэспэтин биллэрэр. Киһи киһини күрэхтэһии ханнык эрэ биир көрүҥэр баһыйдаҕына атыттарыгар баһыттарыыга тиийэн хаалара хаһан баҕарар баар буолар.
Сахалар өй-санаа үөрэҕин олус былыргы кэмнэргэ дириҥник баһылаабыттарын кэрэ диэн тыл киэҥ өйдөбүлү үөскэтэрэ быһаарар. Үчүгэй аһара барыыта улаатан истэҕинэ үчүгэйтэн үчүгэй диэни ааһа бардаҕына кэрэ буолуу диэн тас көрүҥ уларыйыыта тиийэн кэлэр.
Кэрэ диэн тас көрүҥү аан бастаан быһаарарынан үчүгэйтэн быдан кыараҕас өйдөбүллээх. Үчүгэй диэн быһаарыы киһи оҥорор быһыытын, үлэтин уонна майгынын араас көрүҥнэрин барытын холбуу ылан быһаарарынан олус киэҥ өйдөбүллэнэн тахсар. Аҥардастыы тас көстүү үчүгэйтэн үчүгэйи аһара бардаҕына кэрэ буолууну үөскэтэриттэн кэрэ диэн тыл өйдөбүлэ быдан кыараҕас.
Кэрэ кэнниттэн кэрэмэс, кэрэттэн кэрэ диэннэр кэлэн иһиэхтэрэ диэн санаа бэйэни албыннаныы буолар. Кэрэ буолуу аҥардастыы тас көрүҥү эрэ быһаарарынан дьон олоҕор улахан халыйыыны үөскэтэн кэбиһэрэ үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэриилэрэ кэлэригэр тириэрдэрэ хамсааһыны үөскэтэр:
1. Кэрэ буолууга тиийбит киһи үлэни сирэн үлэлээбэтиттэн, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьарыттан бары ол таһымы ситистэхтэринэ омугу уларыйыыга тириэрдэллэрэ симэлийиини үөскэтиэн сөп.
2. Кэрэ буолбут дьахталлар төрөөбөттөрүттэн омук ахсаана аҕыйаан барыыта тиийэн кэлэн атыттар туораталларын үөскэтэр.
Кэрэ буолуу кэнниттэн кэрээнтэн тахсыы тиийэн кэлэрэ дьону өйдөннөрүө этэ. “Кэрээнтэн тахсыбыт” диэн кэрэ буолбут киһи оҥорор быһыылара киһи быһыытын олус улаханнык аһара баралларын таһынан, кыыллар быһыыларын быдан баһыйаллар.
Кэрээнтэн тахсыы холобурун немец фашистара оҥорбут олус ыар быһыыларыттан булан ылыы ордук табыллар. Элбэх киһини гааһынан тумнаран өлөрүүнү, ракеталарынан ытыалааһыны баһылаан, ол аата араас саҥаны айыылары элбэхтик оҥорон киэҥник туһаммыттара.
Киһи бэйэтин аһара “үчүгэй” курдук сананара улааттаҕына атыттары сэниир, куһаҕаннар диэн санаата улаатан хаалара олус улахан куһаҕан быһыылары бэйэтэ оҥороругар тириэрдэрэ кэрээнтэн тахсыы диэн ааттанар. Аныгы да үйэҕэ атын омуктары сэриилээһини, сирдэрин былдьааһыны кэрэ буолууга тиийбит дьон оҥоро сылдьаллар.
Кэрэ буолуу киһини кэрээнтэн тахсарыгар тириэрдэн кэбиһэр. Кэрээнтэн тахсыы диэн кэрэ буолууну ситиспит, онно тиийбит киһи атыттары аннынан саныырыттан, киһинэн да аахпатыттан олус ыар, ынырык быһыылары оҥорууга тиийэн хаалара этиллэр.
Үчүгэй буолуу аһара баран кэрэ диэҥҥэ тиийиитэ омуктар икки ардыларыгар сыһыаҥҥа олус улахан уустуктары оҥорор. Кэрэ диэҥҥэ тиийбит омук дьоно үлэни кыайбаттарыттан мөлтөөн-ахсаан барыыларын сэриитин сэбин күүһүнэн туһанан тупсара сатааһына атыттары сэриилиирин саҕалыан сөп.
Сайдыыны ситиһэр кэмнэригэр атын, кыра омуктары бэйэтигэр бас бэриннэрбит омук мөлтөөһүн кэмигэр киирбитин кэнниттэн уруккутун курдук, бэйэтин “үчүгэйинэн” сананара аһара улаатан хаалан өссө да баһылыы сылдьарын уһатарга кыһанан араас саҥаны айыылары оҥорон мөлтөөбүтүн биллэрбэт буола сатыыр. Буола турар СВО диэн сэриигэ улахан тымныылар кэмнэригэр элбэх дьон олорор дьиэлэрин ититэргэ аналлаах элэктростанциялары ыраах көтөр ракеталарынан ытыалаан дэлбэритэ тэптэрии салҕанан иһэр.
Айылҕаҕа аһара барыы диэн суох. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн тутулугу тутуһан айылҕа сайдарыттан туох барыта аналлаах мээрэй иһинэн сайдарын үөскэтэр. Үчүгэйтэн үчүгэй аһара барыыта кэрэ диэҥҥэ тириэртэҕинэ омук эстэрэ, симэлийэрэ кэлэн уларыйарын, атынынан солбулларын аҕалар аналлаах.
Сахалар өй-санаа үөрэҕин былыргы кэмнэртэн дириҥник баһылааннар аһара арбанары, хайҕанары сөбүлээбэттэр. Аһара хайҕаныы киһи үчүгэйэ аһара улаатан хааларын, киһи быһыытын таһынан барыыны үөскэтэр диэни билэннэр хааччахтыы сатыыллар. Демократия тутулуктаах сайдыылаах дойдулар улахан салайааччы быыбар көмөтүнэн кэмэ кэллэҕинэ уларыйан иһэрин ситиһэннэр, үчүгэйэ аһара улаатан хааларын хааччахтаан кэбиһэллэрэ киһи өйө-санаата сайдарыгар уонна уларыйарыгар сөп түбэһэр. Улахан салайааччыны аһара хайҕааччылар, арбааччылар хаһан баҕарар баар буола туралларын сокуонунан хааччахтааһыны киллэрии эрэ тохтотор.
Тоталитарнай тутулуктаах дойдулар салайааччылар былаастарын тутуһаннар дуоһунастарыгар уһуннук олороллорун хааччахтаабаттарыттан сотору кэминэн кытаанах диктатураны үөскэтэн кэбиһэллэр. Дойдуну салайыы бу уратыта сайдыы киирэрин бытаардан дойдуну хаалыыга тириэрдэрэ кэмэ кэллэҕинэ салайар былаас уларыйарын үөскэтэр. Өр кэмҥэ дьон олоҕор уларыйыы, тупсуу киирбэккэ хааччахтаныыта биир кэмҥэ тоҕо барыыны үөскэтэн кэбиһиэн сөп. Араас өрө туруулар, революциялар, ол иһин тиийэн кэлэллэр.
Айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулуга “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиинэн бэриллэр. Кэмэ кэллэҕинэ икки өрүттэр; үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэриилэрин туһанан айылҕа сайдан иһиини ситиһэр. Дьон бары бэйэлэригэр үчүгэйи, туһалааҕы оҥостоллорун сөбүлүүллэр. Туһалааҕы аҕалары, үчүгэй диэбиттэрин оҥоро сатыылларыттан үчүгэй эбиллэн иһэрэ салҕанан барар. Бу үчүгэй эбиллэн иһэрэ аһара бардаҕына, кэрэ буолууга тиийдэҕинэ халыйыыны үөскэтэрэ улаатан хааларыттан иккис өрүт сайдан тахсан уларыйыы, солбуйсуу кэлэрэ быһаарыллар. Бу икки өрүттэртэн халыйыыны үөскэппэт туһугар дьон куһаҕаны аан бастаан билэн, олору көннөрөн, тупсаран үчүгэй оҥороллоро ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Үчүгэй аһара баран улуутумсуйууга тиийэн хааллаҕына омук атыттары кытта тапсыбат буолуута үөскээн сэриигэ тириэрдиэн сөп. Сэрии буолбатыгар баҕарар дьон омук улуутумсуйуу таһымыгар тиийэн хааларын тохтоторго эрдэттэн кыһаныа этилэр.
Куһаҕаны дьон билэр буолуулара үчүгэй диэки аһара баран халыйыыга тиийэн хаалыыны суох оҥорорун сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар. Оҕо улаатан иһэн дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыыларын билэригэр уонна олору оҥорботугар үөрэтэллэр.
Дьон өйүгэр-санаатыгар куһаҕан син-биир баар буолан иһэр. Куһаҕаны билэн суох оҥорон уонна тупсаран, үчүгэйгэ кубулутан биэрии диэн сахалар олохторугар ситиһэр сыаллара буолар.
Омук олоҕор уларыйыылар кэмэ кэллэҕинэ киирэн иһэллэрэ өйгө-санааҕа халыйыы киирэрин, ол аата аҥар өттүн диэки баран хаалыыны тохтотор уонна сайдыыны ситиһиигэ туһалыыр. (1,43).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.