Үс дойдулары үөскэтии
Сахалар үс дойдулары үөскэппиттэрэ олус былыргы кэмҥэ буол-бут. Үлэни оҥорууну баһылаабыт сахалар киһи үлэҕэ туттар күүһүн эрдэттэн кэмнээн туһаннаҕына табылларын быһааран нэмин билэн туттунуу диэн үөрэҕи айан олоххо киллэрбиттэр.
Нэмин билэн туттунуу диэн үөрэх ханнык баҕарар үлэни оҥорууга киһи күүһүн табан туһаннаҕына сыыһа-халты туттубата үөскээн “Туох барыта ортотунан буолуохтаах” диэн этиини тутуһууну үөскэтэн оҥорор быһыы табылларыгар тириэрдибит. Сахалар бу этиини тутуһан Орто дойдуну олохтоон туһаналлар.
Хууннар сахалыы киһи таҥара үөрэҕин Европаҕа тириэрдэннэр салгыы сайыннараннар уонна еврейдэри кытта кыттыһаннар үчүгэй киһи таҥараҕа – Христоска кубулутан олоххо киллэрбиттэр. Бу кэмҥэ арыгы киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыта арыллан киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ чуолкайдык быһаарыллыбыт.
Таҥара үөрэҕин салайааччылар бас билиилэригэр ыланнар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран туһаныыны мунньахтаан оҥорор кыахтаммыттар. Ырай уонна Аллараа дойду диэннэри айаннар өй-санаа бу уратылара онно сылдьаллар диэн ылыммыттар.
“Сначало было слово” диэн ким эрэ этэр тыла бастаан иһэрин билинэргэ тириэрдэр сыыһа этиини туһананнар салайааччылар бэйэлэригэр туһалаах этиилэрин дьон ылыналларын үөскэппиттэр. Бу үчүгэй, онтон бу куһаҕан диэн ким эрэ этэн биэрэн икки өрүтү араарыыны үөскэтэн биэрэрэ дьон өйүгэр-санаатыгар үчүгэй диэки халыйыыны аһара улаатыннаран кэбиһэн диктатураны үөскэтэр.
Православнай таҥара үөрэҕэ куһаҕаны “грех” диэн ааттаан дьон оҥорботторун үөскэтэ сатыыр. Сомоҕотто быһаарарынан нууччалар гректэртэн арахсар, туспа барар кэмнэригэр “грек” диэн куһаҕаны этэннэр “грех” диэн саҥа тылы үөскэппиттэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ ити сыыһаны үтүктэн “аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан туһаннара сатаан улахан албыны оҥоро сылдьаллар.
Өй-санаа үөрэҕэ сайдыбыт кэмигэр Үөһээ уонна Аллараа дойдулар бааллар диэн Христос таҥара үөрэҕэ үөскэппит албыныгар киирэн биэрии суох буолуо этэ. Үчүгэй уонна куһаҕан санаалар бэрт чугас сылдьаллар уонна кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэллэрэ кэлэн иһэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ өй-санаа сайдыытын билинэринэн тус-туспа дойдуларга арааран икки аҥы баран хаалалларын үөскэппэт, уларыйан, солбуйсан биэрэллэрин суох оҥоро сатаабатыттан сайдыы киириитин түргэтэтэр. Уларыйыылары тохтоло суох киллэрэн иһэриттэн өй-санаа сайдыытыгар “застойу” үөскэтэн кэбиспэтиттэн дьон өйүгэр-санаатыгар ордук сөп түбэһэр.
Үчүгэйи туспа арааран Үөһээ дойдуга олохтооһун өйдөрө-санаалара ситэ сайда илик былыргы дьон итэҕэйэллэрин түргэнник үөскэтэн үчүгэй санаалара элбииригэр тириэрдибитэ чахчы. Үөһээ дойдуну өссө тупсаран Ырай дойдута диэн ааттааһын христианскай, мусульманскай таҥара үөрэхтэригэр киирэн олохсуйан сылдьар.
Сахалар өй-санаа үөрэхтэриттэн ыра санаа диэн киһи хаһан да кыайан толорбот, бэйэтин эрэ аралдьытынар, сааратар албын санааларын ааттыырын туспа арааран ылан Ырай диэн дойдуну үөскэтэн христианскай таҥара дьиэтигэр туһана сылдьаллар.
Элбэх дьадаҥы, кыаммат дьон ыра санааларга элбэхтик оҕустаран хаалалларын “Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хоһооно баара биллэрэр. Баҕа санаатын кыайан толорбот киһи, ол санааларыгар элбэхтик ылларан, хос-хос саныы сылдьарыттан үгэс оҥостунан кэбиһэрэ элбээн хаалар. Бу үгэс буолбут санааларын киһи илэ курдук көрөрө өлөн эрэр кэмигэр киирэн кэлэрин быһаараннар Ырай диэн дойду чахчы баарын курдук дакаастыы сатыыллар. (1,10).
Ырай көстүүлэрэ киһи өлөн эрдэҕинэ көстөллөрүн туһанан киһи өлбүтүн кэннэ онно сылдьар диэн этэн дьадаҥы, кыаммат дьону быһаччы албынныыллар. Бу албын төһө да куһаҕанын иһин, үөрэҕи баһылыы илик дьон тыыннаах эрдэхтэринэ үчүгэйи элбэхтик оҥорон өллөхтөрүнэ Ырайга тиийэр санааларын улаатыннаран куһаҕаны оҥо-роллорун аҕыйатарга үгүстүк туһалаабыта сөп.
Куһаҕан ыарахан, ыар диэн өйдөбүл дьоҥҥо олоҕурбут. Дьон куһаҕан санааларын туспа арааран Аллараа, сир аннын диэки түһэр дойдуну айаннар бары куһаҕаннары онно мунньа сатыыллар. Киһи түүлүгэр тугу эмэ кыайар санаата аҕыйааһына хараҥаҕа сылдьарыгар тириэрдэрэ онно олук буолбут.
Бары куһаҕаннары Аллараа дойдуга мунньуу куһаҕаннары туспа араарыыны үөскэтэрэ дьон куһаҕаны оҥороллоро аҕыйаан иһэригэр көмөлөспүт. Аллараа дойду куһаҕаны оҥорбуттары накаастыыр, эрэйдиир диэн этэллэрэ, куһаҕаны оҥорооччулары аҕыйатар кыахтаммыт. Ханнык эрэ поэт түүлүгэр көрбүтүн курдук суруйбутун чахчы курдук ылынаннар Аллараа дойдуну сир түгэҕин диэки дириҥник түһэр конус курдук быһыылааҕынан ылыммыттар уонна 1588 сыллаахха Галилео Галилей диэн үөрэхтээх улахан купол курдук сабыылааҕын уонна 9 курдааһыҥҥа арахсарын быһаарбытын тэҥэ, төһө дириҥин ааҕан таһаарбыт диэн этэллэр.
Дьон үчүгэй уонна куһаҕан санааларын таҥара дьиэтин салайааччылара быһааран, мунньахтаан тус-туспа арааран Үөһээ уонна Аллараа дойдуларга олохтообуттар. Аныгы наука сайдыыта бу араарыылар сыыһаларын сыыйа дакаастаан иһэр. Ол дакаастабыл олоххо киирэн эрэринэн Римскэй Папа Аллараа дойду диэн суох эбитин билинэн 2020 сыллаахха эппитэ буолар.
Сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэ былыргы кэмнэртэн маннык сыыһаны, албыны үөскэтэн олоххо киллэрэ сатаабат. Дьон өйө-санаата үчүгэйдэриттэн куһаҕаннарыттан тутулуга суох биир дойдуга сыл-дьалларын билинэр уонна кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэриэхтэрин сөбүн уларыта сатаабат. Бүгүн үчүгэй диэн ааттана сылдьыбыт, сарсын куһаҕана биллэн таҕыстаҕына куһаҕан, хара диэн ааттанан туоратыллыан, быраҕыллан хаалыан сөп.
Тыыннаах дьон өйдөрө-санаалара сахалар үөрэхтэринэн Бу дойдуга сылдьаллар уонна икки өрүккэ маннык арахсаллар:
1. Үчүгэй санаа. Киһилии санаа.
2. Куһаҕан санаа.
Санаа үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан араарыллан биллибэтиттэн сахалар киһи оҥорор быһыыларыттан көрөн ханнык санаа дьайыытын быһаараллар. Элбэх үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥорорун быһааран сахалыы таҥара үөрэҕэ үчүгэй санаалардаах буолууну тарҕатар.
Киһиэхэ куһаҕан санаата киирдэҕинэ эбэтэр соһуйдаҕына, аһара кыыһырдаҕына куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Сахалар “Куһаҕаны умнуу” диэн туому ыытан киһи куһаҕан санааларыттан ыраастана сылдьарын үөскэтэллэр.
Биир киһи үчүгэй уонна куһаҕан санаалара баһын иһигэр бииргэ сылдьаллара хаһан да уларыйбат. Киһи оҥорор үчүгэй да, куһаҕан да саҥаны айыылара биир тутулуктаахтар, биирдик айыы диэн ааттаналлар. Сахалар ону чуолкайдык быһааран “Куһаҕаннаах үчүгэй куустуспутунан сылдьаллар” диэн өс хоһооно оҥорон туһана сылдьалларын тыл үөрэхтээхтэрэ билиэхтэрэ этэ.
Үс дойдулары үөскэтии өй-санаа икки тус-туспа, утарыта хайысхаларынан арахсан сайдарын уонна үһүс, сөп түбэһии дойдутун үөскэттэҕинэ сайдыыны ситиһэрин олоххо туһаныыга тириэрдэр. (2,22).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.
2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.